CÁI CÂY SAI

Bạn có bao giờ tự hỏi: đây có đúng là chiếc cây mình muốn leo?

Hôm nay mình nghe được hai nguồn khác nhau nói về cùng một câu hỏi này.

Nguồn thứ nhất là quyển The 12 Week Year. Tác giả nói: hãy nhìn 10 năm về sau, rồi 3 năm, rồi chia nhỏ thành hành động 12 tuần. Đừng đo lường theo năm, vì một năm quá dài để bạn trôi dạt. 12 tuần thì không thể mất một tuần nào.

Nguồn thứ hai là một video trên Facebook về một cô gái bỏ MIT để thành lập startup trị giá 300 triệu đô. Cô ấy nói: hãy là một time traveler - nhìn 50 năm về sau, rồi 10 năm, rồi 5 năm, để định hình hành động hôm nay.

Rồi cô ấy nói một câu mình nhớ mãi: "Cuộc đời giống như leo cây. Nếu bạn ngồi trên cây sai và cứ leo, một ngày bạn lên đến đỉnh, bạn mới nhận ra: mình không thích ngọn cây này."

Cây sai không có nghĩa là cây xấu. Nó có thể là một cây tốt, khỏe mạnh, nhiều người đang leo. Nhưng nó không phải cây bạn muốn leo.

Trong nghiên cứu về hành vi và ra quyết định, có một khái niệm gọi là "sunk cost fallacy" - bẫy chi phí chìm. Khi đã bỏ công sức vào một hướng đi, não có xu hướng tiếp tục đi theo hướng đó, dù biết nó không đúng, vì "đã bỏ công rồi, thôi cứ tiếp tục".

Nhưng thực ra, công sức đã bỏ không thể lấy lại. Chỉ có thời gian phía trước mới quyết định được. Và nếu tiếp tục leo cây sai, bạn chỉ mất thêm thời gian mà thôi.

Có ba dấu hiệu:

Bạn thăng tiến. Được khen. Lương tăng. Nhưng mỗi sáng thức dậy, bạn không háo hức. Bạn làm tốt vì bạn giỏi, không phải vì bạn muốn.

Trong tâm lý học tổ chức, có một khái niệm gọi là "competence trap" - bẫy năng lực. Khi bạn giỏi một việc, hệ thống sẽ thưởng bạn. Bạn được thăng tiến. Được giao thêm trách nhiệm. Rồi bạn mắc kẹt trong một con đường chỉ vì bạn giỏi nó, không phải vì bạn muốn nó.

Nếu bạn nhìn sếp của sếp, hoặc người cao nhất trong ngành bạn đang làm, và nghĩ "mình không muốn cuộc sống như vậy", thì bạn đang leo cây sai.

Vì đỉnh của cây này không phải nơi bạn muốn đến.

Khi bạn tự hỏi: "Tại sao mình muốn leo cây này?" và nhìn vào lý do đó, bạn thấy nó không còn đủ mạnh để thuyết phục bản thân tiếp tục.

Cho dù có muốn leo cây đó thật thì cũng không tránh khỏi những lúc thất vọng, chán nản và cần tự cổ vũ bản thân. Nhưng khi ở đúng cây, lý do ban đầu vẫn đủ mạnh để kéo bạn tiếp tục. Còn khi ở sai cây, bạn càng đào sâu vào lý do, càng thấy nó mong manh.

Có ba lý do chính:

Khi ra trường, bạn chọn công việc đầu tiên có offer. Rồi từ đó, bạn tiếp tục leo. Không phải vì đây là cây tốt nhất, mà vì đây là cây bạn đang đứng.

Trong kinh tế học hành vi, có một khái niệm gọi là "default bias" - thiên kiến mặc định. Con người có xu hướng giữ nguyên lựa chọn ban đầu, không phải vì nó tốt, mà vì thay đổi tốn năng lượng.

Bạn thấy nhiều người đang leo cây này. Họ có vẻ thành công. Bạn nghĩ: "Chắc cây này đúng."

Trong nghiên cứu về FOMO (Fear of Missing Out) của Przybylski và cộng sự, họ chỉ ra rằng con người có xu hướng đưa ra quyết định dựa trên sợ bỏ lỡ những gì người khác đang có, thay vì dựa trên những gì thật sự phù hợp với mình. Khi thấy nhiều người leo một cây, não tự động nghĩ: "Nếu mình không leo cây này, mình sẽ bị bỏ lại."

Nhưng thành công của người khác không có nghĩa là thành công của bạn. Họ có thể đang leo đúng cây của họ. Nhưng không phải cây của bạn.

Đây là lý do phổ biến nhất. Bạn không biết mình muốn gì ở 10 năm sau, nên bạn không biết nên chọn cây nào. Thế là cứ leo cây đang đứng.

Chiếc cây đúng chính là mục tiêu - nó có vai trò như North Star. Khi đã rõ ràng cái cây mình muốn, thì dù cành lá của những chiếc cây khác có chìa ra ngay trước mặt để mình leo, mình cũng không leo lên cây đó. Vì mình biết rõ: cây kia không dẫn đến đích mình muốn.

Nhưng khi không quyết được ngọn cây rõ ràng, bạn sẽ chần chừ, lưỡng lự, và cuối cùng chọn cây nào dễ leo nhất.

Cả hai nguồn mình nghe đều nói: hãy nhìn xa.

Không phải 1 năm. Mà là 10 năm. Hoặc xa hơn.

10 năm nữa, bạn muốn trở thành người như thế nào? Không phải chức vụ gì, mà là người như thế nào.

Bạn muốn có kỹ năng gì? Sống ở đâu? Làm việc theo cách nào? Có những mối quan hệ ra sao?

Đây không phải là kế hoạch cụ thể. Đây là vision - hình ảnh về điểm đến.

Nếu 10 năm sau bạn muốn như vậy, thì 3 năm sau cần đạt được gì? Và năm nay cần làm gì?

Đây là cách "work backwards" - làm ngược từ đích về.

Cây bạn đang leo có dẫn đến đích đó không?

Nếu có - leo tiếp.

Nếu không - xuống cây.

Xuống cây không phải thất bại

Nhiều người sợ xuống cây vì nghĩ đó là thất bại. Nghĩ rằng công sức đã bỏ ra là phí.

Nhưng thực ra, nhận ra sớm mình đang leo cây sai là may mắn. Vì bạn chưa leo đến đỉnh rồi mới phát hiện.

Trong tâm lý học phát triển sự nghiệp, có một khái niệm gọi là "career pivot" - xoay hướng nghề nghiệp. Nghiên cứu của Herminia Ibarra cho thấy: người thành công không phải người không bao giờ đổi hướng, mà là người biết đổi hướng đúng lúc.

Xuống cây để chọn cây đúng không phải lùi bước. Đó là điều chỉnh hướng.

Cô gái trong video còn nói một điều nữa: "Hãy làm ngược lại với những gì mọi người đang làm."

Giống như Warren Buffett nói: "Hãy sợ hãi khi người khác tham lam, và tham lam khi người khác sợ hãi."

Nếu mọi người đang leo một cây vì nó phổ biến, không có nghĩa là đó là cây đúng cho bạn. Đôi khi chọn cây dựa trên vision của bạn sẽ là đi ngược dòng khi với đám đông đang đi.

Nhưng đi ngược dòng cô đơn. Bạn sẽ tự hỏi: "Mình có đang quá cứng đầu không? Hay mình đúng?"

1. Bạn có lý do rõ ràng cho lựa chọn, không phải chỉ vì cố chấp

2. Tiêu chuẩn của bạn dựa trên giá trị, không phải để chứng minh gì với ai

3. Bạn sẵn sàng điều chỉnh khi có thông tin mới, nhưng không thỏa hiệp nguyên tắc cốt lõi

4. Bạn có thể nói rõ mình đang đi về đâu, không chỉ đang chạy trốn cái gì

Nghịch lý là: để biết mình có đang leo đúng cây không, bạn phải dừng leo và nhìn xa.

Nhưng khi đang leo, bạn bận rộn. Bạn tập trung vào cành tiếp theo, nhánh tiếp theo, bước tiếp theo.

Bạn không có thời gian để dừng lại và hỏi: "Đây có phải cây đúng không?"

Đó là lý do tại sao nhiều người leo đến đỉnh rồi mới nhận ra: mình không thích ngọn cây này.

Nên thỉnh thoảng, hãy dừng leo. Nhìn xa. Hỏi bản thân: "10 năm nữa, mình muốn ở đâu? Cây này có dẫn đến đó không?"

Nếu không - xuống cây.

Xuống không phải thất bại. Xuống là nhận ra đủ sớm để còn chọn lại được.

Moran, B., & Lennington, M. (2013). The 12 Week Year. Wiley.

Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263-291.

Levitt, B., & March, J.G. (1988). Organizational Learning. Annual Review of Sociology, 14, 319-340.

Przybylski, A.K., et al. (2013). Motivational, emotional, and behavioral correlates of fear of missing out. Computers in Human Behavior, 29(4), 1841-1848.

Ibarra, H. (2003). Working Identity: Unconventional Strategies for Reinventing Your Career. Harvard Business School Press.