CÁC GÓC NHÌN VỀ CHIẾN TRANH - TẠI SAO CHÚNG TA CHIẾN ĐẤU ĐỂ NGỪNG CHIẾN ĐẤU?

Trong suốt chiều dài lịch sử nhân loại, đã trải qua vô số cuộc chiến tranh đẫm máu và liên tục cho đến tận ngày hôm nay. Sau những thảm cảnh khủng khiếp của Thế chiến I và II, hàng chục triệu người chết, những thành phố bị san phẳng, và lần đầu tiên trong lịch sử con người chứng kiến sức hủy diệt của vũ khí hạt nhân. Những tưởng nhân loại đã nhận ra được bài học của mình. Trật tự thế giới được thiết lập trở lại, và một giải pháp để ngăn chặn chiến tranh trong tương lai.

Liên Hợp Quốc ra đời năm 1945 để đáp ứng những nhu cầu đó. Mục tiêu của tổ chức này rất rõ ràng: : “Ngăn chặn chiến tranh và duy trì hòa bình thế giới”. 

Nhưng rồi sao? Chiến tranh vẫn ở đó, không biến mất. Những cuộc xung đột vẫn tiếp tục nổ ra ở nhiều nơi trên thế giới dưới nhiều hình thức khác nhau. Chiến tranh khu vực, nội chiến, chiến tranh ủy nhiệm, xung đột sắc tộc, khủng bố và cạnh tranh địa chính trị. Nhân loại đã tạo ra luật pháp quốc tế, các hiệp ước hòa bình và những tổ chức toàn cầu. Nhưng vòng lặp của bạo lực và hòa bình vẫn chưa bao giờ thực sự bị phá vỡ.

Cuộc chiến giữa Nga và Ukraine đã kéo dài nhiều năm với những đụng độ khốc liệt và các cuộc tấn công bằng drone, tên lửa vẫn diễn ra gần như hằng ngày. Đồng thời, Trung Đông lại bước vào một vòng xoáy xung đột mới khi liên quân Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công vào Iran, kéo theo những đòn trả đũa bằng tên lửa đạn đạo và drone trên khắp khu vực làm rung chuyển các tuyến năng lượng toàn cầu.

Phải chăng chiến tranh không chỉ đơn giản là một “lỗi” của hệ thống, mà là một “tính năng”? Hay nó thực sự là một căn bệnh của nhân loại, một sai lầm của nền văn mình hay sự thất bại của lý trí và đạo đức? Nếu chiến tranh là một căn bệnh, thì về lý thuyết nó có thể hoàn toàn được chữa khỏi nhờ luật pháp, giáo dục, đạo đức và sự hợp tác. Nhưng nếu chiến tranh là một phần tính năng gắn liền với cấu trúc sinh tồn và quyền lực con người thì có thể thấy rằng nó là một cơ chế vận hạnh của lịch sử. 

Đặt vấn đề rằng chiến tranh không phải là một phát minh của con người, mà là một di sản từ tổ tiên.

Trong thế giới tự nhiên, xung đột giữa các cá thể hay bầy, loài không phải là điều bất thường. Động vật sẽ tranh nhau lãnh thổ, nguồn thức ăn và quyền sinh sản, duy trì nòi giống. Trong vấn đề này, các nhà khoa học đã đặc biệt chú ý đến họ hàng gần nhất của loài người là Tinh tinh. 

Trong các công cuộc quan sát dài hạn của những nhà khoa học, nhà linh trưởng học. Nổi bật nhất là công trình của Jane Goodall (1934–2025) đã cho thấy rằng nhóm tinh tinh không chỉ sống theo bầy đàn mà còn tổ chức những hoạt động bảo vệ lãnh thổ một cách có hệ thống. Những con đực trưởng thành sẽ lập ra những nhóm nhỏ và thực hiện những cuộc tuần tra trong lãnh thổ bầy của mình. Chúng di chuyển, quan sát kỹ lưỡng và khi phát hiện một cá thể của nhóm khác xâm nhập thì chúng có thể tấn công tập thể và thường sẽ là cái chết cho cá thể xấu số kia.

Điều đáng chú ý ở cuộc quan sát này là những hành vi đó không phải là những phản ứng bộc phát ngẫu nhiên. Nó mang tính tổ chức, có chiến lược và lặp lại nhiều lần, khiến nhiều nhà khoa học cho rằng đây là một dạng xung đột lãnh thổ mang tính “chiến tranh” trong thế giới động vật. Khi một nhóm tinh tinh dần tiêu diệt các cá thể đực của nhóm đối thủ, chúng có thể mở rộng lãnh thổ của mình, chiếm lấy nguồn thức ăn và tăng cơ hội sinh sản cho những cá thể trong nhóm.

Ở góc nhìn sinh học, hành vi hung hăng (aggression) không đơn thuần là bạo lực vô nghĩa. Nó là một cơ chế thích nghi giúp bảo về và lan truyền nguồn gene của một nhóm. Một nhóm có khả năng phối hợp tốt hơn trong việc bảo vệ lãnh thổ và loại bỏ đối thủ có thể giành được nhiều tài nguyên hơn, trực tiếp ảnh hưởng đến khả năng sinh tồn và sinh sản của thế hệ sau.

Rút ra từ nghiên cứu này cho thấy ranh giới giữa hành vi của tinh tinh và chiến tranh của con người. Theo khoa học, con người và tinh tinh có chung một tổ tiên tiến hóa gần. Điều đó có nghĩa là nhiều đặc điểm hành vi cơ bản như sự liên kết nhóm, lòng trung thành với cộng đồng và sự hung hăng đối với kẻ ngoài nhóm có thể đã hình thành từ rất lâu trước khi xuất hiện các nền văn minh, tôn giáo hay hệ thống quốc gia.

Dĩ nhiên chiến tranh của con người khi đã hình thành các nền văn minh phức tạp hơn rất nhiều. Nó gắn với chính trị, tôn giáo, kinh tế, ý thức hệ và những cấu trúc xã hội rộng lớn. Nhưng ở tầng sâu nhất của sinh học, những động lực căn bản như bảo vệ lãnh thổ, bảo vệ cộng đồng và bảo vệ khả năng sinh tồn của nhóm vẫn tiếp tục tồn tại. Nó cho thấy một thực tế không thể phủ nhận. Con người không thể hoàn toàn tách khỏi quy luật tự nhiên. Dù sống dưới một nền văn minh, luật pháp và các giá trị đạo đức, chúng ta vẫn mang trong mình những dấu vết của một lịch sử tiến hóa kéo dài hàng triệu năm.

Trong tầng ý nghĩa sâu xa nào đó, chiến tranh có thể không chỉ là sản phẩm của chính trị hay ý thức hệ, mà còn là một sự kéo dài của những cơ chế sinh tồn cổ xưa. Những cơ chế từng giúp tổ tiên của chúng ta tồn tại trong một thế giới khắc nghiệt, nơi lãnh thổ và tài nguyên quyết định sự sống còn của cả một cộng đồng.

Trong lĩnh vực sinh học về tiến hóa hiện đại, hành vi của động vật (trong đó có con người) thường được phân tích bằng công cụ của Lý thuyết trò chơi (Game Theory). Lý thuyết này được áp dụng vào sinh học bởi nhà tiến hóa học John Maynard Smith (1920–2004) và được gọi là Lý thuyết Trò chơi trong Tiến hóa (Evolutionary Game Theory). Để giải thích cách các chiến lược hành vi có thể hình thành và được duy trì qua quá trình chọn lọc tự nhiên.

Trong Lý thuyết Trò chơi trong Tiến hóa, các cá thể trong tự nhiên được xem là người chơi trong hệ thống cạnh tranh. Mỗi cá thể có thể tùy ý lựa chọn những hành vi chiến lược khác nhau như hợp tác, tránh né, hoặc hung hăng và kết quả của mỗi chiến lược phụ thuộc vào hành vi của các cá thể khác trong cùng môi trường.

Mô hình nổi tiếng trong lĩnh vực này là mô hình Hawk–Dove. Trong mô hình này, hai cá thể tranh giành một nguồn tài nguyên như thức ăn hoặc lãnh thổ. Có hai chiến lược cơ bản như sau: 

- Hawk: Tấn công và chiến đấu cho tới khi thắng hoặc bị thương.

- Dove: Tránh xung đột trực tiếp và rút lui nếu đối thủ tỏ ra hung hăng.

Kết quả của cuộc đối đầu phụ thuộc vào việc hai cá thể chọn chiến lược nào. Nếu hai bồ câu gặp nhau, chúng chỉ phô trương và chia sẻ tài nguyên. Nếu một diều hâu gặp một bồ câu, diều hâu gần như chắc chắn giành chiến thắng. Nhưng nếu hai diều hâu gặp nhau, cả hai đều có nguy cơ bị thương nặng, trả giá cho bạo lực. Mô hình này cho thấy không phải lúc nào chiến lược hiền hòa cũng mang lại lợi thế tiến hóa. Trong một môi tường khan hiếm tài nguyên và cạnh tranh cao. Sự hung hăng là một lựa chọn tối ưu. Trong bối cảnh đó, sự hung hăng không còn là một hành vi vô nghĩa mà là một chiến lược hợp lý cho sự tiến hóa.

Ở cấp độ quần thể, kết quả là một hệ thống cân bằng phức tạp giữa hợp tác và xung đột. Không phải tất cả cá thể đều hung hăng, nhưng sự tồn tại của một tỷ lệ cá thể hung hăng có thể giúp chiến lược đó tiếp tục tồn tại trong tiến hóa.

Khi đưa góc nhìn này vào thế giới loài người. Nếu các cơ chế sinh học và chiến lược tiến hóa từng giúp tổ tiên chúng ta tồn tại trong môi trường khắc nghiệt, thì liệu những xu hướng như cạnh tranh, bảo vệ lãnh thổ và thậm chí bạo lực tập thể có hoàn toàn biến mất khi xã hội loài người trở nên văn minh hơn? 

Văn minh có thể điều chỉnh và kiểm soát những bản năng đó thông qua luật pháp, đạo đức và các thiết chế xã hội. Nhưng ở trong sâu thẳm của bản năng sinh học, con người vẫn là một phần của quá trình tiến hóa, là một loài sinh vật được hình thành trong một thế giới nơi cạnh tranh và sinh tồn luôn song hành với nhau.

Nếu từ thuở xa xưa, chiến tranh thường xoay quanh lãnh thổ, tài nguyên, các tuyến thương mại. Thì ngày nay, trong thế kỷ XXI, những sự cạnh tranh mới xuất hiện. Những cuộc chạy đua vũ trang, công nghệ, trí tuệ nhân tạo. Không gian cạnh tranh vật lý như đất đai, lãnh thổ, tài nguyên nay đã có thêm không gian số.

Trong lịch sử cổ đại, các đế chế mở rộng bằng cách chiếm đất và kiểm soát nguồn lương thực, thì trong thế giới hiện đại, các cường quốc có thể tìm cách mở rộng ảnh hưởng của mình thông qua hạ tầng công nghệ, hệ sinh thái dữ liệu, nền tảng trí tuệ nhân tạo và quan trọng nhất là quyền kiểm soát các mạng lưới kỹ thuật số toàn cầu. 

Ở góc nhìn này, cạnh tranh giữa các quốc gia vẫn mang bản chất của một cuộc chiến nhưng hình thức của nó đã thay đổi. Thay vì tranh giành thung lũng, sông ngòi hay cảng biển, các quốc gia đang cạnh tranh để kiểm soát “không gian sinh tồn số”, một không gian vô hình nhưng ngày càng quyết định sức mạnh kinh tế, quân sự và chính trị.

Trong các vấn đề quan hệ quốc tế, một trong số cách lý giải phổ biến về chiến tranh và xung đột là Chủ nghĩa Hiện thực (Realism). Theo cách lý giải này, thế giới không có một chính quyền tối cao nào đứng trên mọi quốc gia. Các quốc gia phải tự bảo vệ an ninh, sự tồn tại của mình. Cho nên quyền lực và an ninh của từng quốc gia được họ đặt lên đầu tiên.

Theo đó, các quốc gia và nhất là các cường quốc trên thế giới luôn tìm cách gia tăng sức mạnh của mình như là một phương thức tối ưu để đảm bảo sinh tồn. Nhưng chính quá trình đó lại là nỗi lo sợ cho nhiều quốc gia khác, dẫn đến một vòng xoáy cạnh tranh quyền lực lẫn nhau. Trong tác phẩm về Chiến tranh Peloponnisos, 431 đến 404 TCN của sử gia Hy Lạp cổ đại Thucydides. Ông cho rằng nguyên nhân sâu xa cuộc chiến giữa Athens và Sparts là sự trỗi dậy của Athens và nỗi sợ mà điều nó gây ra cho Sparta. Từ đó, các học giả hiện đại đã gọi hiện tượng đó là “cái bẫy Thucydides”. Khái niệm này mô tả một tình huống trong đó một cường quốc đang trỗi dậy đe dọa vị thế của cường quốc đang thống trị, khiến nguy cơ xung đột trở nên rất cao.

Đã có nhiều cuộc chiến lớn trong lịch sử đã xảy ra trong những giai đoạn chuyển giao quyền lực như vậy. Khi trật tự quốc tế cũ bị thách thức bởi một sức mạnh mới, sự nghi ngờ và cạnh tranh thường gia tăng nhanh chóng.

Trong thế giới hiện đại ngày nay, đang xảy ra một tình trạng tương tự. Sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc trong các vấn đề về kinh tế, công nghệ và quân sự đã làm thay đổi đáng kể cán cân quyền lực quốc tế. Điều này khiến nước Mỹ, cường quốc dẫn đầu thế giới kể từ khi Thế chiến II kết thúc luôn tìm cách giữ vững vị thế của mình trước những sự trỗi dậy khác.

Hai quốc gia này hiện đang cạnh tranh lẫn nhau trên nhiều mặt trận như thương mại và chuỗi cung ứng, công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo, ảnh hưởng địa chính trị tại các khu vực trọng điểm trên thế giới. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ nằm ở quan hệ song phương giữa Mỹ và Trung Quốc. Sự cạnh tranh này còn phản ánh một sự chuyển dịch rộng lớn hơn của hệ thống quốc tế. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng trật tự thế giới đang dần chuyển từ một hệ thống đơn cực sang đa cực, nơi nhiều trung tâm quyền lực cùng tồn tại.

Trong hệ thống đa cực, cạnh tranh chiến lược thường trở nên phức tạp hơn nhiều. Các quốc gia phải liên tục điều chỉnh liên minh, luôn chú trọng sức mạnh và lợi ích của mình. Điều này thường không dẫn đến chiến tranh ngay lập tức, nhưng nó tạo ra một môi trường thế giới đầy biến động, luôn căng thẳng và bất ổn. Đó là hệ quả tự nhiên của một hệ thống quốc tế nơi quyền lực luôn thay đổi và các quốc gia phải cạnh tranh để đảm bảo sự tồn tại của mình.

Theo quan điểm của triết gia người Đức Georg Wilhelm Friedrich Hegel. Ông không nhìn lịch sử như một chuỗi sự kiện ngẫu nhiên, mà như một quá trình vận động biện chứng của tinh thần các quốc gia. Theo ông, lịch sử nhân loại phát triển thông qua xung đột và phủ định lẫn nhau. Mỗi trật tự, mỗi hệ thống tư tưởng hay mỗi cấu trúc chính trị đều chứa đựng những mâu thuẫn nội tại. Chính những mâu thuẫn đó sẽ dẫn tới sự va chạm, phá vỡ và cuối cùng là sự hình thành của một trật tự mới ở cấp độ cao hơn. Cho nên Hegel không xem chiến tranh đơn thuần chỉ là một tai họa về mặt đạo đức, mà còn là động lực lịch sử. Ông cho rằng hòa bình kéo dài sẽ khiến đời sống chính trị của một quốc gia trở nên trì trệ. Ngược lại, chiến tranh dù tàn khốc, nó sẽ đóng một vai trò như một cú sốc để phá vỡ trạng thái trì trệ đó. 

Hegel cho rằng một nền hòa bình quá lâu sẽ đẩy xã hội vào tình trạng lợi ích cá nhân lấn át lợi ích chung, tinh thần cộng đồng suy yếu, đời sống chính trị trở nên thụ động hơn. Chiến tranh, theo quan điểm của ông sẽ đánh thức lại ý thức cộng đồng của một quốc gia. Khi đối mặt với sự nguy hiểm từ bên ngoài, các cá thể buộc phải bỏ qua lợi ích riêng để gắn kết lại với mục tiêu chung để bảo vệ đất nước. Chính trong những lúc khủng hoảng, bản chất của một quốc gia mới trở nên rõ ràng nhất. 

Quan điểm của Hegel gây nên nhiều tranh cãi vì ông xem chiến tranh như “sức khỏe hữu hiệu” của một quốc gia. Tuy vậy, quan điểm này không nên được xem như là một hành động ủng hộ bạo lực. Trong hệ thống triết học của Hegel, chiến tranh chỉ là một biểu hiện của sự vận động biện chứng của lịch sử, nơi các lực lượng đối lập va chạm với nhau để tạo ra một trạng thái mới.

Triết học Hegel đã tạo ra một nghịch lý khá sâu sắc. Vừa là biểu hiện của sự xung đột và hủy diệt, vừa là một trong những động lực khiến lịch sử tiếp tục vận động và tự biến đổi.

Lịch sử nhân loại luôn tồn tại một nghịch lý là những thời kỳ tàn khốc nhất đôi khi lại thúc đẩy những bước nhảy vọt lớn nhất của khoa học và công nghệ. Chiến tranh phá hủy một vùng đất, một thành phố, một quốc gia, hủy diệt sinh mạng và làm rung chuyển cấu trúc của xã hội, nhưng đồng thời nó cũng tạo ra một áp lực lớn buộc loài người phải sáng tạo nhanh hơn, táo bạo và hiệu quả hơn.

Trong thời kỳ hòa bình, tiến bộ khoa học thường diễn ra chậm rãi, luôn bị giới hạn bởi kinh phí, thủ tục và lợi ích về mặt kinh tế. Nhưng trong những cuộc chiến, những ngăn trở đó thường bị phá vỡ. Các quốc gia sẵn sàng dùng toàn bộ nguồn lực về tài chính và nhân sự vào việc phát triển công nghệ có thể mang lại lợi thế quyết định trên chiến trường.

Năng lượng hạt nhât trong Thế chiên II là một ví dụ điển hình. Chương trình bí mật mang tên Dự án Manhattan đã tập hợp hàng nghìn nhà khoa học để phát triển vũ khí hạt nhân đầu tiên của nhân loại. Bom hạn nhân, một vũ khí có sức mạnh hủy diệt chưa từng có. Nhưng từ chính nền tảng khoa học đó, nhân loại cũng phát triển các ứng dụng hòa bình của năng lượng hạt nhân trong sản xuất điện và y học.

Lĩnh vực hàng không cũng là một ví dụ rõ ràng khác. Nhu cầu kiểm soát bầu trời trong các cuộc chiến đã thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của công nghệ máy bay. Từ những chiếc máy bay sơ khai đầu thế kỷ XX, chiến tranh đã dẫn đến sự ra đời của máy bay phản lực, radar và hệ thống định vị hiện đại. Những tiến bộ này sau đó trở thành nền tảng cho ngành hàng không dân dụng toàn cầu và các chương trình chinh phục không gian.

Trong y học, áp lực phải cứu sống hàng loạt chiến sĩ bị thương trên chiến trường cũng là sự thúc đẩy cho việc phát triển phẫu thuật chấn thương hiện đại, kỹ thuật truyền máu, kháng sinh và chống nhiễm trùng, hệ thống cấp cứu khẩn cấp. Nhiều kỹ thuật y khoa hiện nay trong bệnh viện dân sự thực chất được hoàn thiện từ kinh nghiệm điều trị trên chiến trường.

Như vậy, từ góc độ này, chiến tranh dường như tạo ra một nghịch lý công nghệ. Những điều kiện cực đoan của chiến tranh như sự khan hiếm, nguy hiểm và áp lực sinh tồn buộc con người phải vượt qua những giới hạn bình thường của sáng tạo. Khi sự sống còn của một quốc gia hoặc một cộng đồng bị đe dọa, trí tuệ con người thường được huy động ở mức cao nhất. Trong những thời khắc khủng hoảng, khi mọi thứ dường như đang sụp đổ, con người lại có thể tạo ra những bước nhảy vọt công nghệ làm thay đổi toàn bộ tương lai của nhân loại. 

Nhưng diều này không có nghĩa rằng chiến tranh là điều cần thiết để thúc đẩy tiến bộ, nó chỉ cho thấy sự phức tạp của lịch sử nhân loại. Nó lại tạo ra thêm một nghịch lý sâu sắc nữa. Trong các cuộc chiến tranh, con người huy động trí tuệ cao nhất từ khoa học, toán học đến hệ thống logistics để phục vụ cho hành vi bản năng nguyên thủy nhất là tiêu diệt đồng loại. Văn minh không loại bỏ bản năng, mà chỉ làm cho nó trở nên hiệu quả và nguy hiểm hơn.

Carl von Clausewitz, một nhà lý luận quân sự đã từng đưa ra một luận điểm kinh điển: “Chiến tranh là sự tiếp tục của chính trị bằng những phương tiện khác.” Ông xem chiến tranh là một công cụ trong tay chính trị. Được sử dụng khi các phương thức mềm như ngoại giao, đàm phán hay gây áp lực không còn hiệu quả.

Theo đó, chiến tranh không hẳn là sự bùng nổ lập tức của chủ nghĩa bạo lực, mà là một hành vi có tính toán, mục tiêu, nơi các quốc gia theo đuổi lợi ích cho mình bằng biện pháp cực đoan nhất. Khi ngoại giao thất bại thì bạo lực lên ngôi cho dù cái giá phải trả là rất đắt.

Cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine hiện nay không chỉ đơn thuần là tranh chấp lãnh thổ. Nó cho thấy những vấn đề sâu xa nằm ở phía sau. Sắp xếp lại cán cân quyền lực châu Âu, lo ngại về việc mở rộng ảnh hưởng của một liên minh quân sự, nỗi lo về an ninh, chiến lược của các quốc gia lớn. Cuộc chiến tranh này trở thành một ván cờ chính trị bị đẩy lên mức bạo lực, nơi mỗi bước tiến quân hay mỗi cuộc phản công đều mang ý nghĩa như một nước đi chiến lược trên bàn cờ quyền lực.

Tương tự, những căng thẳng tại khu vực Trung Đông giữa liên quân Mỹ - Israel và Iran cũng không phải đơn thuần là các cuộc xung đột quân sự riêng lẻ. Chúng phản ánh sự cạnh tranh ảnh hưởng khu vực, lo ngại kẻ thù của mình có vũ khí có thể hủy diệt quốc gia của mình, xung đột về ý thức hệ và tôn giáo, mong muốn kiểm soát tài nguyên và các tuyến đường chiến lược. Những cuộc xung đột này như là giải pháp cuối cùng của ngoại giao thất bại, khi mọi kênh đối thoại khác trở nên bế tắc hoặc không còn đủ sức ràng buộc.

Các quốc gia bước vào chiến tranh với những mục tiêu rất cụ thể và “hợp lý” theo logic chính trị, nhưng một khi xung đột đã leo thang, cái giá phải trả về con người, kinh tế và trật tự quốc tế thường vượt xa những gì ban đầu họ dự tính.

Trong truyền thống thần học Kitô giáo, tước đoạt mạng sống, chiến tranh chưa bao giờ được xem là điều tốt và được cho phép. Tuy nhiên, trước thực tế của bạo lực và cái ác trong thế giới, các nhà thần học đã cố gắng trả lời một câu hỏi khó: “Liệu có những hoàn cảnh mà việc cầm vũ khí lại trở thành điều cần thiết về mặt đạo đức?”

Từ đó những nhà thần học đã hình thành tư tưởng “chiến tranh chính nghĩa”. Một nỗ lực dung hòa giữa lý tưởng đạo đức và thực tế chính trị.

Hai nhà thần học nổi tiếng đặt nền móng cho vấn về này là Thánh Augustine và Thánh Thomas Aquinas. Họ không cổ vũ chiến tranh, nhưng họ lập luận rằng thế giới luôn tồn tại sự ác, công lý không thể được duy trì nếu không dùng sức mạnh để bảo vệ và trong một số trường hợp, không hành động trước cái ác còn là một hình thức đồng lõa. Như vậy, chiến tranh nếu thõa đáng các điều kiện nghiêm ngặt thì có thể xem là hạnh động để bảo vệ công lý.

Một cuộc chiến được cho là chính đáng khi nó được dùng để tự vệ, bảo vệ kẻ vô tội. Do một thẩm quyền hợp pháp phát động và có một ý định đúng đắn (không vì hận thù và tham vọng). Chống lại những cái ác như độc tài, xâm lược, diệt chủng thì việc cầm vũ khí có thể được xem như một hành động bác ái mang tính nghịch lý. Dùng bạo lực để ngăn chặn bạo lực lớn hơn, bảo vệ những người không có khả năng tự vệ.

Tuy nhiên, trong Kinh Thánh thì Chúa Jesus đã luôn dạy rằng: “Hãy yêu kẻ thù của ngươi!” “Ai vả má bên này, hãy đưa cả má bên kia.” Những lời dạy về việc bất bạo động tuyệt đối tạo ra một mâu thuẫn sâu sắc về các luận điểm của các nhà thần học Kitô. 

Nếu không chống lại cái ác, cái ác sẽ lan rộng. Nhưng nếu dùng đến bạo lực, con người có nguy cơ trở thành điều mà họ đang chống. Vì thế, các nhà thần học lý giải chiến tranh theo hai chiều. Thứ nhất, đó là tội lỗi, là một hệ quả của thế giới sa ngã nơi con người xa rời Thiên Chúa. Thứ hai, đó là công cụ bảo vệ cho điều thiện, đôi khi phải dùng đến sức mạnh để bảo vệ công lý. Tuy vậy, chiến tranh không bao giờ thuần túy là chính nghĩa mà đó là một lựa chọn của bi kịch.

Trong tình hình thế giới hiện nay, tư tưởng “chiến tranh chính đáng” vẫn ảnh hưởng sâu sắc đến lập luận chính trị, đặc biệt ở phương Tây. Việc viện trợ vũ khí cho Ukraine trong cuộc xung đột với Nga thường được biện minh không chỉ bằng lợi ích chiến lược, mà còn bằng ngôn ngữ của đạo đức như bảo vệ chủ quyền, bảo vệ người dân trước sự xâm lược của Nga, bảo vệ các giá trị dân chủ, tự do và trật tự quốc tế. Về phía Nga, họ cho rằng họ ngăn chặn NATO mở rộng và đưa vũ khí tới sát biên giới, coi việc Ukraine gia nhập liên minh này là "lằn ranh đỏ" đe dọa sự sinh tồn của nước Nga. Thực hiện "phi quân sự hóa" và "phi phát xít hóa" để đảm bảo Ukraine trở thành một quốc gia trung lập, không còn mang tư tưởng thù địch với Nga.Vậy, khi bên nào cũng tin rằng mình bảo vệ chính nghĩa thì ai mới là bên đứng về công lý?

Vì vậy theo góc nhìn Kitô giáo, chiến tranh là điều đau khổ nhưng đôi khi nó được chấp nhận như một phương tiện đau đớn để ngăn điều tồi tệ xảy ra. Một bi kịch đạo đức không thể được giải quyết hoàn toàn.

Trong Hồi giáo, Jihad (nghĩa là “nỗ lực” hoặc “phấn đấu”) là một khái niệm tôn giáo thể hiện sự cố gắng của tín đồ để phục vụ ý chí của Allah. Nó được hiểu đa dạng từ nỗ lực tinh thần của cá nhân đến ý nghĩa về quân sự và phòng vệ và có ý nghĩa sâu sắc trong thần học, đạo đức và lịch sử Hồi giáo.

Jihad được phân chia thành hai cấp độ. Jihad nhỏ, là cuộc đấu tranh bên ngoài, bao gồm cả chiến tranh trong những hoàn cảnh cụ thể như tự vệ, bảo vệ cộng đồng hay đức tin. Jihad lớn là cuộc đấu tranh nội tâm, chống lại dục vọng, cái tôi và những xu hướng xấu trong chính con người. Vậy nên theo tư tưởng này, cuộc chiến lớn nhất là cuộc chiến diễn ra trong tâm hồn tín đồ. Việc kiểm soát bản thân, hướng tới công lý và sống đạo đức được xem là nền tảng của mọi hành động bên ngoài. Chiến tranh, nếu có, chỉ là một phần nhỏ trong một hành trình đạo đức lớn hơn. Vì vậy, Jihad khi nói về chiến tranh, nó là nỗ lực xây dựng một trật tự xã hội công bằng, nơi luật lệ phản ánh ý muốn của Allah. Đấu tranh chống lại bất công, bảo vệ cộng đồng yếu thế, thiết lập một xã hội đạo đức. Đó là một phương tiện cuối cùng để bảo vệ hoặc tái lập trật tự chính nghĩa, chứ không phải là mục tiêu cá nhân.

Khác với truyền thồng của nhiều nơi trên thế giới, nơi tôn giáo và thế tục tách biệt với nhau. Hồi giáo ở chiều ngược lại, hai yếu tố này được gắn bó chặt chẽ (thần quyền). Chính điểm này khiến chiến tranh, thường được diễn giải mang màu sắc thiêng liêng. Không chỉ là xung đột quyền lực, mà còn là cuộc đấu tranh để duy trì hoặc khôi phục trật tự mà con người tin là chính đáng trước Thượng đế.

Trong cuộc chiến hiện nay ở Trung Đông (Iran), khái niệmn Jihad được xem là nguồn động lực mạnh mẽ. Nó nuôi dưỡng ý chí kháng cự trước áp lực chính trị và quân sự của các thế lực thù địch. Tạo ra tinh thần đoàn kết trong nội bộ quốc gia, giúp cá nhân vượt qua sợ hãi và hy sinh vì một lý tưởng lớn hơn.

Tuy nhiên, vẫn có một số nhóm cực đoan đã thu hẹp ý nghĩa của Jihad thành bạo lực thuần túy, tách nó khỏi nền tảng đạo đức và tinh thần ban đầu. Họ đã đồng nhất Jihad với “thánh chiến” và “khủng bố” như al-Qaeda hay Islamic State (ISIS). Jihad có thể là nguồn cảm hứng cho công lý và tự vệ chính đáng nhưng cũng có thể bị biến thành công cụ biện minh cho bạo lực cực đoan và xung đột kéo dài. 

Từ góc nhìn Hồi giáo, chiến tranh không phải là trung tâm của Jihad, mà chỉ là một biểu hiện giới hạn của một cuộc đấu tranh rộng lớn hơn giữa thiện và ác, giữa công lý và bất công, giữa con người và chính bản thân họ.

Trong Phật giáo, chiến tranh không được nhìn như một công cụ chính trị hay một tất yếu của thế giới mà là biểu hiệu tập trung nhất của khổ đau và vô minh. Nếu các tôn giáo khác cố gắng “hợp thức hóa” chiến tranh trong những điều kiện nhất định, thì Phật giáo đi theo một hướng khác là phủ nhận bạo lực, truy tìm gốc rễ tâm lý, đạo đức của bạo lực để chấm dứt nó từ bên trong.

Theo giáo lý Phật giáo, mọi khổ đau của con người được bắt nguồn từ Tam độc (Tham, Sân, Si). Chiến tranh là nơi ba độc này hội tụ đầy đủ. Ham muốn quyền lực, tài nguyên, lãnh thổ. Thù hận, giận dữ và mong muốn trả thù. Vô minh, không thấy được bản chất thật sự của vũ trụ. 

Đức Phật đã phủ nhận tận gốc logic của chiến tranh. Bạo lực không thể tạo ra hòa bình thật sự, nó chỉ kéo dài chuỗi phản ứng của hận thù. 

Anatta (Vô ngã) ý niệm rằng cái “Tôi” mà con người bám chấp thực chất không có một bản chất cố định. Chiến tranh lại được xây dựng trên sự bám chấp đó. Dân tộc tôi, tôn giáo của tôi, đất nước của tôi. Khi cái “Tôi” được khẳng định như vậy thì “Người khác” lập tức trở thành kẻ thù. Chiến tranh là sản phẩm của một nhận thức sai lầm về chính bản thân con người.

Chiến tranh cũng được giải thích như một vòng luẩn quẩn của nghiệp quả và khổ đau. Bạo lực không chỉ gây đau khổ ngay lập tức, mà còn gieo mầm cho những xung đột trong tương lai. Một cuộc chiến có thể kết thúc ngay lúc này nhưng sự hận thù sẽ luôn nằm trong ký ức, tổn thương vẫn sẽ luôn nằm trong tiềm thức tạo điều kiện cho những mầm mống xung đột trong tương lai.

Trong thế kỷ XX và XXI, xuất hiện xu hướng Phật giáo dấn thân (Engaged Buddhism). Các tu sĩ và cư sĩ không chỉ tu tập cá nhân mà còn tham gia vào các vấn đề xã hội, bao gồm cả chiến tranh. Chúng ta có thể bắt gặp hình ảnh những nhà sư cầu nguyện cho hòa bình, đi bộ vì hòa bình… Họ cho rằng hòa bình không chỉ là không có tiếng súng đạn, mà là sự dẹp bỏ hận thù trong tâm trí con người. Nhưng nếu chỉ như thế thì có thể bảo vệ được kẻ yếu mà không sử dụng đến bạo lực hay không? Nếu không nuôi dưỡng hận thù thì làm sao có động lực để bảo vệ và giải phóng quốc gia? Liệu chúng ta có thể thực hiện hành động bạo lực khi tâm trí phải luôn là từ bi, không thù hận?

Phật giáo cho thấy một góc nhìn về chiến tranh một cách triệt để, nhưng vẫn tồn tại nghịch lý. Con người sẵn sàng giết và chết để bảo vệ “bản ngã” nhưng bản ngã đó lại không có thực thể cố định (vô ngã). Con người hy sinh mạng sống thật cho một ảo tưởng.

Con đường chấm dứt xung đột của Phật giáo khó hơn rất nhiều. Đó là chuyển hóa tâm trí của con người. 

Chiến tranh tồn tại như một bản năng không thể xóa bỏ trong lịch sử nhân loại. Nó vừa là một hằng số lặp đi lặp lại, vừa là một vết rạn sâu sắc trong chính ý niệm về con người. Mỗi lần chiến tranh bùng nổ, chúng ta lại thấy hai sự thật song song. Con người có thể tổ chức, phát triển những sự mới mẻ với độ chính xác đáng kinh ngạc nhưng đồng thời cũng có thể phá hủy chính đồng loại của mình với mức độ tàn nhẫn vượt ngoài mọi lý trí.

Chiến tranh như một “nghi lễ thanh tẩy”? Quan điểm thường gây tranh cãi này cho rằng chiến tranh, đặc biệt là những cuộc đại chiến, đóng vai trò như một cú sốc lịch sử buộc nhân loại phải nhìn lại chính mình. Sau Thế chiến II, sự ra đời của Liên Hợp Quốc không chỉ là một thiết chế chính trị, mà còn là một nỗ lực đạo đức nhằm ngăn chặn thảm kịch tương tự tái diễn. Những khái niệm như được đề cập như nhân quyền, luật pháp quốc tế, hợp tác đa phương được củng cố mạnh mẽ. Liên Hợp Quốc đã thực hiện “nghi thức thanh tẩy” thế giới, sau khi trả giá quá đắt cho sự bạo lực buộc nhân loại phải tái cấu trúc nhận thức và giá trị của mình. Nhưng ẩn sau đó có phải là một quan điểm đầy nguy hiểm? Khi cần tiến bộ, con người lại thực hiện nghi thức để thanh tẩy lại một lần nữa?

Từ góc nhìn biện chứng, chiến tranh có thể đóng vai trò như một lực phá vỡ những trật tự cũ, cấu trúc quyền lực không còn phù hợp, xã hội trì trệ… Nhưng mọi lập luận đó vẫn không thể vượt qua được giới hạn cuối cùng là nỗi đau của con người. Những cái chết, những người mẹ mất con, nững thành phố đổ nát, những quốc gia sụp đổ, thế giới bị tàn phá, những thế hệ lớn lên trong chấn thương và hận thù. Những thực tại này diễn ra rất rõ và rất khó để biện minh cho bất kỳ trường hợp nào. Ghê gớm hơn nữa, trong kỷ nguyên của những quả bom hạt nhân, chiến tranh có thể không còn là một giai đoạn lịch sử rồi qua đi nữa. Nó có thể hủy diệt cả một nền văn minh, biến mọi tranh luận triết học, mọi hệ tư tưởng, mọi niềm tin thành một khoảng trống tuyệt đối.

Như đã nói ở phần đầu, con người cũng là một loài động vật với bản năng sinh tồn trong một thế giới khắc nghiệt. Chúng ta vẫn giữ những bản năng ở các loài động vật khác như sợ hãi, tranh giành, bảo vệ lãnh thổ và thực hiện những chiến lược, tính toán và quyền lực sức mạnh của mình. Nhưng thứ khiên con người khác với các loài khác là chúng ta có các giá trị đạo đức. Lòng trắc ẩn, từ bi, đạo đức, sự hy sinh, khát vọng hòa bình. Chỉ bản năng sẽ gây ra chiến tranh, nhưng sự khác biệt về ý thức và trí tuệ sẽ đem lại hòa bình. 

Cuối cùng, câu hỏi không phải là chiến tranh có cần thiết hay không mà là con người muốn trở thành gì trong một thế giới luôn có thể xảy ra chiến tranh? Chúng ta có thể chấp nhận chiến tranh như một quy luật tự nhiên, một công cụ chính trị, một động lực lịch sử. Nhưng đồng thời, chúng ta cũng có khả năng từ chối nó, không phải bằng cách phủ nhận thực tại, mà bằng cách liên tục mở rộng giới hạn của lòng nhân hậu và ý thức đạo đức của bản thân.