Bóng tối của Spillaert

Có những quãng mơ hồ, lập lờ giữa mơ và thực; những khoảnh khắc mà thời gian như thể vội vàng lướt qua rồi ngập ngừng nán lại dòm ngó con người. Chính con người cũng tự thả mình trôi theo chiều tuyến tính của thời gian, rồi hỗn loạn bơi ngược dòng về dĩ vãng.

Léon Spillaert, họa sĩ người Bỉ, đưa ta vào cõi mộng du và những quãng mập mờ theo những bước chân trên thành phố Ostend tối mịch.  

Thoạt nhìn, tranh Spillaert gây ấn tượng với bảng màu đơn sắc u ám, ngay cả ở những mảng màu sáng vẫn chỉ mang tông trầm nhất định, nhằm phản chiếu lại cho bóng tối hiện hữu khắp bề mặt.

Tại sao ánh sáng đèn đường lay lắt, mờ ảo, nhưng lại kéo những vệt dài phản chiếu xuống đáy tranh. Nhưng ở khía cạnh ngược lại, hầu như những tia sáng đó khó có thể bức lên trời cao. Phân chia bối cảnh trong tranh Spillaert không đều, do mặt đất hay bóng tối thường chiếm ưu thế. Thi thoảng, góc nhìn trực diện với những màu sắc tối thẫm sẽ kéo ta lại, như thể chân ta bị chôn dưới mặt đất, và ngay cả tâm trí cũng bị kẹt lại chốn trần tục, với những cảm giác mà ta chỉ cảm thấy khi nhìn sâu vào sự hiện hữu của mình.

Điều dễ thấy nhất trong tranh Spillaert là những bóng hình đơn lẻ, dường như chỉ có cái cảm giác khắc khoải, cô độc đồng hành cùng họ.  Cảm thức về sự hiện hữu đã tan biến, tức ở tiền đề đã có một sự hiện hữu và tiếp theo đó đã biến mất, nên khiến sự "một mình" trở nên "lẻ bóng", do sự "một mình" đó là sự thiếu hụt, chứ không phải một người đủ đầy. Từ đó, mới có cảm thức về sự tách biệt. Tuy cảnh vật chiếm đa số mảng tranh, Spillaert hầu như không có ý định tả thực những gì trước mắt, mà có thiên hướng xoáy vào trong tâm can mình theo sự biến chuyển của tự nhiên. Họa sĩ chỉ chọn lọc những gì mình thu hút, và rồi phóng đại theo cách nó diễn giải nội tâm quấy nhiễu của mình.

Hội họa là một quá trình dang dở đối với Spillaert, rồi dần dà hóa thành một giấc mơ xa vời. Spillaert buộc thôi học mỹ thuật vì sức khỏe không cho phép. Cảm giác bồn chồn oái ăm, ông kẹt lại ở bước đầu của quá trình theo đuổi hội họa, trong sự cấp tiến song song của bạn học. Nhưng ông vẫn vẽ. Tự dạy mình và ôm lấy bóng tối trong tâm hồn.

Ông tìm cảm hứng trong các tác phẩm của Nietzsche và Edgar Allan Poe, và trong những buổi dạo bên bờ biển dưới bầu trời đêm thành phố Ostend, qua đó ông chiêm nghiệm và định hình được bóng tối trong mình rồi chuyển hóa chúng vào tác phẩm.

Léon Spillaert là họa sĩ theo thể loại Biểu hiện và Tượng trưng. Đặc điểm điển hình của trường phái Biểu hiện là sự phản ánh thế giới từ một góc nhìn chủ quan, “bóp méo” sự vật một cách triệt để để có hiệu ứng cảm xúc nhằm gợi lên tâm trạng và ý tưởng. Đối với trường phái Tượng trưng, họa sĩ sử dụng các biểu tượng mang tính cá nhân, riêng tư, tối nghĩa và mơ hồ, chứ không phải các biểu tượng với tầng nghĩa phổ biến.

Với phong thái thẳng thừng mô tả bản thân mình trong những bức chân dung tự họa, những hình hài ma quái của Spillaert khiến ta vừa khó hiểu, vừa khó chịu bởi sự đen tối rùng rợn trong khuôn mặt tiều tụy và cảnh vật ngộp ngạt. Những gì tồn đọng lại trong tâm trí người xem chỉ là những bức vẽ méo mó, tối mù, và kỳ quặc. Không những chỉ riêng ông, những nhân vật khác trong tranh Spillaert cũng được miêu tả với thủ pháp tương tự.

Những băn khoăn thường trực trong tranh Spillaert phát ra từ quá trình loay hoay đi tìm bản ngã, rồi kẹt lại ở đó, như chính quỹ thời gian của ông bị tồn đọng trong sự vật vã về mặt thể lý của mình. Đó không phải là sự tuyệt vọng, mà sự tìm kiếm, khao khát không ngừng trong sự thất vọng liên tiếp, là cảm nhận sự trải dài của thời gian trong sự ngưng đọng của thực tại.

Và ở đó, người viết tìm được sự đồng cảm trong bóng tối của Spillaert.

_______________