Bạo lực văn hóa tại Việt Nam: Một phân tích từ góc nhìn siêu nghiệm của Husserl

Trước hết, ta cần phải hiểu những quan niệm quan trọng của Husserl, đầu tiên là quan niệm của ông về thế giới. Theo Husserl, không có thế giới nào tồn tại độc lập, khách quan với ý thức của chúng ta. Thế giới luôn luôn chịu sự quy định bởi quan điểm, định kiến của mỗi cá nhân về nó, ví dụ như công dụng, giá trị (vật chất hoặc tinh thần), lịch sử tính của nó. Lấy ví dụ: Cái bút không tồn tại độc lập khách quan, trái lại khi nhìn cái bút, ta luôn nhận thấy cả những nhận thức, giá trị của ta về nó.

Thế giới của Husserl rõ ràng không phải là một khái niệm tĩnh, mà là một khái niệm động. Thế giới của mỗi cá nhân là khác nhau, vì quan niệm, tư tưởng của mỗi cá nhân về thế giới cũng khác nhau. Tuy nhiên cần phải chú ý rằng Husserl không hề cho rằng không có những điểm khách quan của thế giới, đó là thế giới của khoa học. Đây là những “điểm giao nhau” của các ý thức, giúp cho chúng ta có những quan điểm khách quan về những vấn đề đó. Ví dụ: Rõ ràng tôi và bạn cùng nhìn thấy mặt trời, mặt trời đối với bạn có thể gắt gao, đối với tôi thì có thể ấm áp, nhưng cái mà tôi và bạn cùng thấy là mặt trời được cấu thành nên bởi Hidro và Heli, sức nóng của nó được tạo ra từ các phản ứng hạt nhân, …

Do đó, quan niệm về thế giới của Husserl dẫn đến một khái niệm rộng hơn về thế giới, trong đó thế giới không phải là các định luật khoa học bất biến, mà còn bao gồm cả những quan điểm, định kiến cá nhân của mỗi chúng ta về nó. Thế giới vừa bao gồm cả phần khách quan lẫn phần chủ quan, trong đó phần khách quan là các định luật khoa học, còn phần chủ quan chính là những quan niệm của ta về thế giới đó.

Như vậy, ta đã tiệm cận được khái niệm văn hóa của Husserl “Văn hóa là một sản phẩm của chủ thể siêu nghiệm …”, theo đó phần chủ quan của thế giới (tức hệ thống quan niệm, định kiến) chính là văn hóa. Cũng chính vì thế, con người không có một thang đo hay một hệ thống giá trị khách quan nào để đánh giá văn hóa này ưu việt hơn văn hóa kia, bởi văn hóa là một khái niệm chủ quan, phụ thuộc vào ý thức của mỗi chủ thể siêu nghiệm. Điều đó có nghĩa là văn hóa chỉ là những thực tại khác nhau được cấu thành nên bởi ý hướng khác nhau của mỗi người, không có một cơ sở khách quan nào để đánh giá văn hóa này ưu việt hơn văn hóa kia.

Tuy nhiên, trong thực tế xã hội, không phải tất cả các nền văn hóa đều được tôn trọng và công nhận bình đẳng. Một số nền văn hóa có quyền lực lớn hơn có thể đàn áp hay xâm phạm các nền văn hóa ít quyền lực hơn. Đây là hiện tượng gọi là bạo lực văn hóa, một dạng của bạo lực xã hội. Bạo lực văn hóa có thể gây ra nhiều hậu quả tiêu cực cho cá nhân và cộng đồng, như sợ hãi, tuyệt vọng, bất bình đẳng.

Một hiện tượng bạo lực văn hóa ở Việt Nam hiện nay là sự xung đột giữa nhạc đỏ và nhạc rap underground. Nhạc đỏ là dòng nhạc mang tính yêu nước và ca ngợi giá trị và lịch sử của dân tộc Việt Nam. Nhạc đỏ được nhận thức là nền văn hóa chính thống và được nhà nước và xã hội bảo vệ. Ngược lại, nhạc rap underground là dòng nhạc xuất phát từ nước ngoài và phản ánh quan điểm và cảm xúc cá nhân của các nghệ sĩ. Nhạc rap underground được coi là nền văn hóa bất chính và được giới trẻ ưa chuộng. Trong những năm gần đây, đã có nhiều tranh luận và xung đột giữa nhạc đỏ và nhạc rap underground, gây ra những hiểu lầm và căng thẳng giữa các bên. Hiện nay, truyền thông chính thống Việt Nam đang thiên vị nhạc đỏ, một dòng nhạc được cho là “phù hợp và có đạo đức”, trong khi nhạc rap underground thì bị  chỉ trích là nhảm nhí, phản cảm, dung tục. Ví dụ: trong bài báo “Thẳng tay loại bỏ các sản phẩm âm nhạc rác trong showbiz Việt”, các sản phẩm của rapper Bình Gold như “Bốc bát họ”, “Ông bà già tao lo hết” bị gỡ MV và bị coi là dung tục. Đây là một minh chứng cho việc nhạc rap underground của Việt Nam đang chịu “bạo lực văn hóa”.

Áp dụng góc nhìn siêu nghiệm của Husserl vào trong vấn đề bạo lực văn hóa ở Việt Nam hiện nay, ta nhận thấy rằng hiện tại chưa có một thước đo khách quan nào để đánh giá hay phê phán các nền văn hóa khác nhau tại Việt Nam. Mỗi nền văn hóa là một sản phẩm của ý thức siêu nghiệm, phụ thuộc vào quan điểm và định kiến của mỗi cá nhân. Vì vậy, cụm từ “thuần phong mỹ tục” mà các báo chí “chính thống” của Việt Nam thường sử dụng chỉ đơn thuần là những tư kiến của một bộ phận người, không đại diện cho toàn thể nhân dân Việt Nam, càng không đại diện cho cả nền văn hóa đa dạng và phong phú của Việt Nam.

Để giải quyết những mâu thuẫn, vướng mắc cho vấn đề này tôi đề xuất hai phương hướng cho các nhà hoạch định chính sách Việt Nam. Phương hướng đầu tiên là nhà nước Việt Nam cần chứng minh rằng những nền văn hóa họ đang tấn công là “nhảm nhí”, “dung tục”, “ảnh hưởng xấu”. Họ cần áp dụng các lý thuyết nhân học, xã hội học, tâm lý học để làm minh chứng cho quan điểm hay lập luận của họ thay vì chỉ sử dụng cụm từ “thuần phong mỹ tục”. Họ phải tiếp cận vấn đề dưới tinh thần phê phán và khoa học, thay vì giáo điều như hiện nay. Nói theo cách của Husserl, chúng ta phải đi tìm “điểm giao nhau của các ý thức siêu nghiệm” của vấn đề này.

Phương hướng thứ hai là nhà nước cần phải thực hiện chính sách tự do văn hóa, tức đảm bảo mỗi cá nhân đều có quyền lựa chọn và tôn trọng các nền văn hóa khác nhau. Không có nền văn hóa nào được phép lạm dụng quyền lực để tấn công các nền văn hóa khác. Với tự do văn hóa, chúng ta có thể xây dựng một xã hội đa dạng và hòa hợp văn hóa, tránh được những mâu thuẫn và xung đột trong xã hội.