Bài 3: Tâm lý cá nhân khi trading

Trong Bài 2: Thị trường chứng khoán - Hiểu một cách đơn giản, chúng ta đã tìm hiểu sơ qua về thị trường chứng khoán, phân tích kỹ thuật (PTKT) và phân tích cơ bản (PTCB). Trong bài viết này và những bài tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn vào PTKT.

Nhắc lại sơ qua về PTKT, đây là một trường phái nghiên cứu về sự thay đổi giữa cung và cầu. Quy tắc chung là: cầu tăng thì giá tăng, cầu giảm thì giá giảm.

Nhiệm vụ chúng ta là xác định khi nào cầu thay đổi. Khi cầu tăng, chúng ta mua vào. Khi cầu giảm chúng ta bán ra để chốt lời. Yếu tố tâm lý và cảm xúc có tác động mạnh đến cầu.

Trading là hoạt động mua bán cổ phiếu trong ngắn hạn, chỉ vài ngày hoặc vài tuần. Ví dụ: người A bảo rằng anh ta đang trading cổ phiếu B, tức là anh ta đã mua cổ phiếu B và dự định bán ra trong thời gian ngắn tới. Những người thực hiện hoạt động trading được gọi là trader.

Traders giao dịch trong ngắn hạn vì cảm xúc thay đổi rất nhanh. Khi cảm xúc thay đổi, cầu cũng thay đổi nhanh theo.

Trading thu hút vì khả năng kiếm tiền nhanh, trong vòng vài ngày hoặc vài tuần.

Trading là một công việc tự do. Bạn có thể làm việc ở bất cứ đâu, theo cách bạn muốn, không cần phải báo cáo cho ai. Thành quả phụ thuộc vào năng lực, không phải cấp bậc.

Với những người ưa thích rủi ro, mạo hiểm, trading mang lại cảm giác hưng phấn tương tự khi chơi cờ hay poker – bạn phải đấu trí và dự đoán nước đi của đối phương.

Theo trải nghiệm của tôi, kiếm tiền từ trading vừa dễ nhưng cũng vừa khó.

Dễ ở chỗ có nhiều công cụ hỗ trợ PTKT trên thị trường. Chỉ cần vài click là vẽ được các đường xu hướng mà không cần hiểu công thức toán học bên dưới. Tài liệu, sách vở và các khóa học cũng tràn ngập trên mạng.

Khó ở chỗ tâm lý con người rất khó kiểm soát. Những người mới vào thường tự tin quá mức vào năng lực và lơ là tuân thủ kỷ luật. Ví dụ: khi giá cổ phiếu giảm mạnh làm cho bạn lỗ, bạn cảm thấy tiếc nên không muốn bán ra để cắt lỗ (bán ra khi lỗ còn nhỏ). Giá càng giảm, bạn lại càng không muốn bán. Bạn đã không tuân thủ kỷ luật vì tâm lý sợ mất mát quá lớn.

Không ai có thể dạy bạn tính kỷ luật. Bạn phải tự rèn luyện bằng cách tự trải nghiệm và đúc kết cho bản thân.

Vì ngại cái khó này mà nhiều người đã tìm đến các “nhà tiên tri” hay những ứng dụng trading tự động. Tôi cũng không biết có công thức thần kỳ để chiến thắng thị trường thật không.

Tâm lý đóng vai trò quan trọng trong sự thay đổi cầu. Cảm xúc của đám đông tạo thành những đợt thủy triều tâm lý khổng lồ lèo lái thị trường.

Khi tâm lý không ổn định, khả năng ra quyết định của chúng ta bị ảnh hưởng nặng. Trong ví dụ trước, cảm xúc tiếc nuối đã lấn át lý trí nhưng bạn không nhận thức được. Nếu bạn nghĩ rằng, chấp nhận cắt lỗ với một khoản lỗ nhỏ và kiếm lời từ cổ phiếu khác thì bạn đã hành động dứt khoát hơn. Không có lý do gì để từ chối một khoản lời và ôm một khoản lỗ.

Cảm xúc tham lam cũng tác động tới khả năng ra quyết định. Ví dụ: bạn thấy rằng cổ phiếu đã lên cao quá rồi, nhưng vì FOMO, bạn quyết định mua vào. Cổ phiếu rớt mạnh do những người khác chốt lời, nỗi sợ mất mát lại ngăn bạn thoát ra.

Trading được thị trường thưởng nhanh nên cảm xúc háo thắng dễ bị khơi dậy. Người mới vào thị trường một cách cẩn thị, thắng một vài lần và bắt đầu cảm thấy bản thân có năng lực và bắt đầu sinh ảo tưởng kiếm được tiền từ thị trường này. Họ bắt đầu tăng quy mô vị thế (số tiền dùng để mua cổ phiếu) một cách nhanh chóng, chấp nhận nhiều rủi ro hơn và kết thúc với các khoản lỗ nặng.

Chính vì sự thiếu ổn định trong tâm lý nên chúng ta không làm chủ được bản thân, dẫn đến những quyết định sai lầm nối tiếp nhau thay vì dứt khoát thoát ra.

Thị trường liên tục thử thách chúng ta, nhưng chúng ta lại không thích cảm giác áp lực liên tục nên thường xuyên trì hoãn việc ra quyết định dứt khoát, chấp nhận ôm tiếp nỗi đau và hy vọng mọi chuyện sẽ tốt trở lại.

Nhiều người thua lỗ nghĩ rằng họ sẽ thành công nếu họ có tài khoản lớn hơn, tức là nhiều tiền hơn. “Cháy tài khoản” là do một chuỗi thua lỗ hoặc một khoản lỗ quá lớn.

Khi khoản lỗ quá lớn, họ phải bán bớt cổ phiếu nếu tiền mua cổ phiếu đó là tiền vay (call margin). Sau đó cổ phiếu tăng lên trở lại. Họ sẽ nói rằng: “nếu tôi có tài khoản lớn hơn thì tôi đã sống sót và kiếm được tiền rồi!”

Họ nghĩ rằng thị trường đảo chiều đang xác nhận phương pháp giao dịch của họ. Với tư tưởng đó, họ lại quay lại giao dịch theo phương pháp cũ và bị “hất văng” ra một lần nữa.

Vấn đề không phải là tài khoản lớn hay nhỏ mà là họ giao dịch quá nhiều và quản lý tiền quá tệ. Đổ lỗi chỉ giúp họ tránh né sự thật: thiếu khả năng quản lý tiền và thiếu kỷ luật.

Nếu bạn cho rằng khoản lỗ là do xui, hoặc do tài khoản nhỏ thì bạn đang bất lực thay đổi cuộc chơi. Bạn không thể biến xui xẻo thành may mắn. Bạn không thể biến một tài khoản nhỏ thành một tài khoản lớn ngay. Bạn chấp nhận mọi thứ nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn.

Nhưng nếu bạn nhìn nhận lỗi của bản thân bạn một cách khách quan, bạn sẽ có tinh thần học hỏi để cải thiện điểm yếu. Tâm lý ở trong đầu bạn, và bạn có khả năng kiểm soát nó.

Nếu bạn mua theo đề xuất của người khác, bạn sẽ bán phải theo đề xuất của người khác. Mọi cảm xúc của bạn đều do người đó quyết định.

Khi cổ phiếu giảm mạnh, bạn bối rối đi tìm lời khuyên khắp nơi. Bạn lục tìm mọi thứ trên mạng để biết cần làm gì. Bạn nghe và đọc đủ thứ lời khuyên. Người thì nói giá rẻ, nên mua vào. Người thì nói mua cổ phiếu khác mà chơi. Chuyên gia thì nói chung chung, không mua cũng không bán. Bạn càng lúc càng rối.

Bạn chọn theo người đưa ra lời khuyên ban đầu vì uy tín của ông ấy và có nhiều người đã kiếm được tiền nhờ ông ấy. Bạn cố tình làm ngơ mọi thứ khác để giúp não thoát khỏi trạng thái căng thẳng.

Sau cùng, khi hết kiên nhẫn, bạn bán tháo và thoát khỏi thị trường mãi mãi.

Khi tâm lý còn yếu, chúng ta cần một nơi để nương tựa và trấn an. Nhưng hóa ra điều đó lại càng rối thêm.

Trước sau gì cũng đau khổ, tại sao lại không đau khổ theo cách do bạn chọn? Nếu thua vì quyết định của chính mình, bạn sẽ có một bài học. Nếu thua vì nghe lời người khác, bạn chỉ biết oán trách mà không học được gì.

Thay vì trading để kiếm tiền ngay từ đầu, hãy trading để học hỏi từ sai lầm và tự kiểm chứng. Khi bạn đã tự kiểm chứng được cách thị trường vận hành, sức nặng của nó sẽ rất lớn và người khác khó lòng lay chuyển được bạn.

Tôi từng tin mù quáng vào lời khuyên của người khác. Tôi tham dự một lớp học và nghe người đàn ông đứng lớp phân tích. Lúc đó tôi cũng chẳng biết gì, chỉ thấy mọi người tham gia đông, cũng bị FOMO nên cũng muốn nghe để học hỏi.

Người đàn ông đó cho rằng cổ phiếu BCG đang ở đáy rồi, giá 4k/cổ phiếu. Ông ấy nói rằng ông ấy đang gom cổ phiếu, dự định sau này lời gấp 3 - 4 lần sẽ đưa gia đình đi châu Âu chơi. Tôi cũng mơ mộng. Dù không đủ tiền đi Châu Âu, tôi hy vọng khoản đầu tư 10 triệu đồng sẽ giúp tôi mua được chiếc điện thoại xịn nhất lúc đó.

Vài tháng đầu, cổ phiếu tăng và tôi lời được vài triệu. Tôi thích cảm giác đó vì chẳng cần làm ngoài chờ đợi mà vẫn có tiền. Nhưng sau đó cổ phiếu lại quay đầu giảm. Tôi tự nói với bản thân: “chắc là người ta chốt lời, họ không biết gì hết, đáng lẽ phải chờ thêm, họ chốt lời non quá”. Tôi tiếp tục ôm hy vọng thêm vài tháng nữa.

Tới một ngày, tôi thấy có thông báo “cổ phiếu BCG bị cấm giao dịch lô lẻ”. Tôi thấy hơi hơi “có mùi”. Nhưng tôi vẫn thấy có lượng giao dịch nên cũng chẳng quan tâm nhiều. Tôi vẫn giữ nó.

Sau đó, tôi cảm thấy không an tâm khi để tiền vào nơi mà tôi chẳng biết gì. Tôi còn không biết công ty đó kinh doanh cái gì. Khi tìm hiểu thêm, tôi phát hiện công ty chậm nộp báo cáo tài chính và đứng trước nguy cơ bị đình chỉ giao dịch.

Tôi hoảng sợ. Tôi không biết phải quyết định sao nên đã tìm đến live stream của một người khác để hỏi. Người này uy tín hơn nhưng tôi chỉ nhận được những lời khuyên mơ hồ.

Trong đầu tôi là một cuộc chiến: Rút tiền về (còn bao nhiêu hay bấy nhiêu) hay tiếp tục “liều” để mua điện thoại?. Tôi cảm thấy quá khó khăn mà không biết nhờ sự trợ giúp của ai. Tôi quyết định thử học bài bản hơn để xem có cách nào để ra quyết định không. Từ những bài học về tâm lý, tôi quyết định thoát hàng dứt khoát. Chấp nhận từ bỏ ảo tưởng và thu về số tiền còn sót lại.

Vài tháng sau, BCG chính thức bị ngừng giao dịch. Mọi người đua nhau bán. Bán cho bằng được, giá nào cũng bán. Tới cuối ngày vẫn không bán hết, ngày hôm sau lại đua nhau bán tiếp. Cổ phiếu giảm mạnh, nhưng còn hơn mất trắng.

Tôi nhận ra một sự thật phũ phàng: Tôi không hề lý trí như mình tưởng. Tôi đã để lòng tham và sự thiếu hiểu biết dẫn dắt. Bài học lớn nhất tôi học được là: Hãy thoát khỏi những thứ mình không hiểu và đừng bao giờ đặt cược vào vận may.