Bài 1: Chứng khoán - Hiểu một cách đơn giản

Nhiều người mới khi nhắc đến chứng khoán thường nghĩ ngay đến những bảng điện nhảy múa, những thuật ngữ khó hiểu hay những biểu đồ kỹ thuật phức tạp. Chính sự nhiễu loạn này khiến chúng ta quên đi bản chất thực sự của nó.

Thực tế, chứng khoán là một công cụ thực dụng được sinh ra để giải quyết một bài toán cơ bản trong kinh tế: Kết nối người có ý tưởng và người có vốn. Thay vì lao vào học cách xem biểu đồ hay mở tài khoản, chúng ta cần hiểu rõ “luật chơi” và bản chất của những thứ mình đang bỏ tiền vào.

Hiểu đơn giản, chứng khoán là một công cụ giúp những người có ý tưởng gặp những người có vốn.

Ví dụ: Tôi muốn mở một quá cà phê nhưng tôi chỉ mới tốt nghiệp đại học, không có tiền trong tay. Nhưng tôi có ý tưởng. Tôi biết cách pha chế, tôi biết cách trang trí, tôi biết khách hàng thích uống món gì, ... Vậy câu hỏi là “Làm sao để có tiền mở quán cà phê?”

Có nhiều phương án. Tôi có thể đi làm 5 hoặc 10 năm và để dành đủ tiền rồi mở quán sau. Nhưng tôi không thích phương án này bởi vì tốn quá nhiều thời gian và lỡ như có ai đó cướp mất ý tưởng của tôi thì sao.

Tôi có thể chọn cách khác là vay ngân hàng. Với cách này, tôi sẽ có tiền ngay lập tức. Nhưng cách này cũng khó thực hiện bởi vì tôi chỉ mới tốt nghiệp đại học, không có gì trong tay, ngân hàng sẽ không dám cho tôi vay tiền. Vậy giờ làm sao để có được tiền ngay khi không có gì trong tay ngoài ý tưởng?

Đây là lúc cần đến chứng khoán. Tôi có ý tưởng, tôi cần gặp người có vốn và thuyết phục người đó cho tôi tiền để làm ăn. Nếu tôi làm ăn tốt và có lời, tôi sẽ chia lại lợi nhuận cho người đó. Vấn đề là, người đó là ai? Tìm ở đâu? Làm sao để người đó tin tưởng và giao tiền cho tôi?

Đơn giản nhất, tôi thử hỏi bố tôi xem sao. Tôi nói ý tưởng với bố tôi. Bố tôi hiểu tôi và đưa cho tôi 100 đồng. Đổi lại, ông ấy không bắt tôi trả nợ ngay, nhưng ông ấy sẽ sở hữu 50% quán cà phê của tôi. Tôi đồng ý với điều kiện đó.

Vậy là tôi đã có tiền mở quán cà phê. Tôi và bố tôi đều sở hữu 50% cổ phiếu của quán cà phê mà tôi sắp xây dựng. Nếu quán làm ăn có lãi, tôi chia cho bố một nửa. Nếu quán chẳng may thua lỗ, bố tôi cũng chấp nhận mất số tiền đó cùng tôi. Cổ phiếu chính là phần sở hữu công ty.

Thế nếu bố tôi không muốn hưởng phần lợi nhuận do tôi kiếm được, bố tôi không muốn làm chủ quán cà phê, mà chỉ muốn cho tôi mượn tiền thì sao? Ông ấy ra điều kiện rằng, sau 3 năm, tôi phải trả lại cho bố tôi 100 đồng kèm 5% tiền lãi mỗi năm. Tôi cũng đồng ý với phương án của bố.

Vậy là tôi cũng có tiền để mở quán cà phê, nhưng tôi sở hữu 100% quán cà phê đó chứ không phải 50% như ví dụ cổ phiếu. Nhưng lúc này, tôi đang nợ một khoản gọi là Trái phiếu. Dù quán lãi hay lỗ, tôi vẫn phải có trách nhiệm trả lại cả gốc lẫn lãi cho bố tôi đúng hạn.

Chứng khoán không phải là cái gì đó quá xa vời trên sàn giao dịch “nhảy múa”. Thực tế, nó là phương tiện giúp những ý tưởng kinh doanh không bị ‘chết yểu’ vì thiếu vốn. Nó cho phép tiền nhàn rỗi trong xã hội tìm đến đúng nơi có thể tạo ra giá trị, thay vì nằm yên một chỗ.

Cả hai đều có rủi ro, nhưng mức độ và tính chất rất khác nhau. Quay lại ví dụ quán cà phê:

Với cổ phiếu: Nếu quán ế ẩm và phải đóng cửa, bố tôi sẽ mất trắng số tiền 100 đồng. Đổi lại, nếu quán làm ra được nhiều tiền, bố tôi được hưởng một nửa lợi nhuận.

Với trái phiếu: Nếu quán phá sản, tôi có nghĩa vụ bán thanh lý máy pha cà phê, bàn ghế để trả nợ cho bố trước. Chỉ khi trả hết cho bố mà vẫn còn dư, tôi mới được cầm tiền về. Đó là lý do trái phiếu thường an toàn hơn — người giữ trái phiếu luôn “đứng đầu hàng” khi chia tài sản.

Đó là lý do trái phiếu an toàn hơn so với cổ phiếu — vì họ là người đứng đầu hàng khi chia lại tài sản còn sót lại.

Thế sao trái phiếu vẫn có rủi ro? Bố tôi vẫn nhận lại được tiền đúng hạn mà? Vì đôi khi, ngay cả khi đã bán hết bàn ghế, số tiền thu về vẫn không đủ trả nợ. Hoặc những sự kiện bất khả kháng như đại dịch khiến mọi dòng tiền ngưng trệ, khiến việc trả nợ đúng hạn trở nên khó khăn hơn nhiều.

Điều đó phụ thuộc hoàn toàn vào khẩu vị rủi ro và am hiểu của người đầu tư. Ở đây tôi xin phép không đưa ra bất kỳ lời khuyên nào. Đây là quyết định phụ thuộc rất nhiều vào bản thân người đầu tư, không ai giống ai. Quyết định này rất quan trọng và cần phải được cân nhắc kỹ lưỡng.

Nếu bạn quyết định đầu tư vào cổ phiếu, những kỳ vọng hợp lý sẽ giúp chúng ta cảm thấy thoải mái hơn trong hành trình dài.

Lợi nhuận trung bình của thị trường khoảng 10% - 15%/năm trong dài hạn (tức là từ 5 - 10 năm). Tốt hơn khá nhiều so với lãi suất tiết kiệm và tốt hơn so với đầu tư vào trái phiếu vì có rủi ro cao hơn.

Cần lưu ý rằng, 15% không phải là một đường thẳng tắp. Có năm +30%, có năm -10%. Việc chuẩn bị tâm lý cho những cú rơi là điều phân biệt giữa một nhà đầu tư thực thụ và một người “thử vận may”.

Vẫn còn rất nhiều điều thú vị trên thị trường này mà một bài viết khó lòng truyền tải hết. Hy vọng những góc nhìn cơ bản này giúp bạn có cái nhìn thực tế hơn, thay vì những lời hứa hẹn “làm giàu nhanh” ngoài kia.