BUỔI CÔNG CHIẾU SỐ 1 - CHUNG VỀ KHUÔN MẪU GIỚI TRONG ĐIỆN ẢNH

Giữa nam và nữ giới luôn tồn tại những khác biệt. Những khác biệt này được ghi nhận không chỉ về sinh học, vẻ bề ngoài mà còn cả trong những khuôn mẫu thể hiện nhận thức của xã hội về nam giới và nữ giới. Các khuôn mẫu giới được phổ biến rộng rãi như một lược đồ về đặc điểm của nam và nữ. Song, những khuôn mẫu này không chỉ phản ánh những khác biệt hiện có mà còn tác động đến cách nam và nữ xác định bản thân cũng như cách hai giới được người khác đối xử. Nhìn chung, khuôn mẫu giới cũng sẽ thay đổi theo thời gian, tuy nhiên nam giới sẽ ít thay đổi hơn nữ giới. Trong buổi công chiếu đầu tiên này, GC sẽ làm rõ cho các bạn về lý thuyết khuôn mẫu giới, cũng như sự khác biệt giữa khuôn mẫu nam và nữ được đề cập trong lịch sử điện ảnh.

Khuôn mẫu là một lược đồ hoặc một tập hợp các niềm tin về một nhóm người nhất định. Khuôn mẫu giới được hiểu là sự khái quát hóa giản đơn về đặc điểm, tính cách, vai trò của các cá nhân hoặc nhóm người dựa trên giới tính của họ. Những đặc điểm không phải do giới tính sinh học mà do những vai trò xã hội mà nam giới và phụ nữ nắm giữ. Vì vậy, khuôn mẫu giới là những kiểu khuôn mẫu về vai trò giới (gender-role stereotypes) hơn là những khuôn mẫu ​​về giới tính (sex stereotypes). Các khuôn mẫu có thể là tích cực hoặc tiêu cực nhưng chúng hiếm khi đưa ra thông tin chính xác về người khác.

Khuôn mẫu giới quy định mọi người nên thể hiện đúng với giới tính, giúp chúng ta hoạt động tốt trong các lĩnh vực phù hợp với giới nhưng đồng thời cũng ngăn cản chúng ta vượt trội trong các lĩnh vực chống lại khuôn mẫu, chẳng hạn như toán học ít phù hợp cho phụ nữ và nam giới sẽ không nhạy cảm trong các vấn đề xã hội (Koenig & Eagly 2005). Theo thuyết vai trò xã hội (social role theory), các sản phẩm văn hóa như phim ảnh có thể bổ sung cho nhận thức của từng cá nhân để cung cấp một tài liệu phong phú về các khuôn mẫu giới phổ biến trong xã hội.

Khuôn mẫu giới phụ thuộc nhiều sự khác biệt về giá trị văn hóa cốt lõi của các quốc gia. Nam giới ở Mỹ được coi là quyến rũ và thể thao, nam giới ở Trung Quốc được đánh giá cao về thơ ca, nghi lễ âm nhạc, trong các mối quan hệ phụ thuộc và hợp tác (Chia .,1994). Người phương Tây cho rằng người đàn ông Châu Á là người thiếu đặc điểm nam tính, thụ động và kém hiệu quả. (Iwamoto & Liu, 2009). Bên cạnh đó, khuôn mẫu giới còn chịu ảnh hưởng bởi một số yếu tố như: sự khác biệt về thời đại, sự phân công lao động, truyền thông, tôn giáo,..

Danh sách các đặc điểm khuôn mẫu của nam giới thường được tóm tắt bởi những thuật ngữ chẳng hạn như “có năng lực”, “lý trí” và “quyết đoán”, trong khi khuôn mẫu phụ nữ được cho là chỉ “sự ấm áp” và “sự biểu cảm.” (R.D.Ashmore, 1981). Các khuôn mẫu có thể là tích cực hoặc tiêu cực nhưng chúng hiếm khi đưa ra thông tin chính xác về người khác. Các đặc điểm được nhận định là của nam giới được đánh giá cao và được xã hội mong muốn hơn các đặc điểm được nhận định là của nữ giới (Broverman et al., 1972; Helgeson, 2012). 

Nhìn chung, khuôn mẫu nam trong điện ảnh Hollywood và Châu Á đều có sự giống nhau về vai trò được đề cao của người nam hơn trong gia đình, tuy nhiên vẫn có sự khác biệt. Nếu trong nền điện ảnh Hollywood, cuộc sống của các nhân vật nam chứa đựng nhiều khía cạnh đa dạng hơn trong cuộc sống, bao gồm tình bạn, sự nghiệp và tội phạm, thì trong nền điện ảnh Châu Á hình ảnh nhân vật nam được xây dựng với những nét tính cách mạnh mẽ, đôi khi độc đoán và gia trưởng, sự giàu có, tham vọng. Có thể hiểu rằng, nam giới Hollywood củng cố quyền lực và sức mạnh của họ thông qua việc tham gia vào các hành vi tội phạm, một lối thoát cho sự hung hãn của họ. Ngược lại, nam giới Châu Á lại gắn nhiều với trách nhiệm “trụ cột” trong gia đình, là người nắm trong tay nhiều quyền lực nhất trong gia đình. 

Với sự phát triển của truyền thông đại chúng theo thời gian, đặc biệt là điện ảnh, nhà làm phim dần xây dựng nhân vật nam bộc lộ tính nữ nhiều hơn, họ biết quan tâm, thấu hiểu hơn cho người khác, họ cũng có sự tháo vát trong việc nội trợ. Nhưng ở họ vẫn còn tồn tại những chuẩn mực truyền thống như thành công trong công việc, có khả năng chở che cho nhân vật nữ hay gia đình, v.v… 

Nhìn chung, trong các nền điện ảnh toàn cầu, các nhân vật nữ thường gắn liền với “sắc đẹp”, “tình yêu”, “hôn nhân” và “gia đình” (Kumar, 2022; Rasul & Raney, 2015; Shunyao, 2015). Trải qua lịch sử phát triển của điện ảnh, các khuôn mẫu đã có những thay đổi; tuy nhiên các khuôn mẫu nữ thay đổi nhiều hơn các khuôn mẫu nam. 

Trong nền điện ảnh Hollywood, tiền đề cho những câu chuyện của nhân vật nữ là tìm kiếm quyền tự chủ và theo đuổi ước mơ. Cuộc sống của các nhân vật nữ bị chi phối bởi những mối tình lãng mạn và gia đình. Vai trò của họ cũng mang tính khuôn mẫu truyền thông khi hình ảnh người phụ nữ gắn liền với gia đình, tuy nhiên, vai trò “nội trợ”, thuộc về gia đình của người nữ được miêu tả rõ nét nhất trong nền điện ảnh châu Á. Các bà mẹ ở nhà thay vì xây dựng sự nghiệp của họ do những ảnh hưởng xã hội khác nhau. Cùng với đó, việc chấp nhận ở nhà lo cho gia đình lại khiến họ nằm ngoài nguồn lao động của xã hội, họ ít tạo ra giá trị vật chất hơn, địa thế của người nữ thường không được đề cao. Từ sự khác biệt này, khi làn sóng nữ quyền bắt đầu, nền điện ảnh Hollywood đã có sự tiếp nhận nhanh hơn hẳn so với nền điện ảnh Châu Á. 

Ngày nay, các định kiến dần được gỡ bỏ, người phụ nữ dần có những hình ảnh liên quan đến việc xây dựng sự nghiệp hơn. Tuy nhiên, điều này lại dẫn phụ nữ đến một tiêu chuẩn mới hơn, khốc liệt hơn chính là “giỏi việc nước, đảm việc nhà”. Không những họ không được bỏ đi gánh nặng về việc phải lo cho gia đình chu toàn mà còn phải gánh vác thêm trách nhiệm ngoài xã hội. Điều này cũng đặt một áp lực to lớn đối với phụ nữ hiện đại. 

-------

Bhatia, N., & Bhatia, S. (2020). Changes in Gender Stereotypes Over Time: A Computational Analysis. Psychology of Women Quarterly, 45(1), 106–125. https://doi.org/10.1177/0361684320977178

Broverman, I. K., Vogel, S. R., Broverman, D. M., Clarkson, F. E., & Rosenkrantz, P. S. (1972). Sex-Role Stereotypes: A Current Appraisal. Journal of Social Issues, 28(2), 59–78. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1972.tb00018.x

Ellemers, N. (2018). Gender Stereotypes. Annual Review of Psychology, 69(1), 275–298. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-122216-011719

Hamilton, D. L. (2015). Cognitive Processes in Stereotyping and Intergroup Behavior (Psychology Revivals) (1st ed.). Psychology Press.

Helgeson, V. S. (2012). The Psychology of Gender. Pearson.

Lopez-Zafra, E., & Garcia-Retamero, R. (2012). Do gender stereotypes change? The dynamic of gender stereotypes in Spain. Journal of Gender Studies, 21(2), 169–183. https://doi.org/10.1080/09589236.2012.661580

Rasul, A., & Raney, A. A. (2015). Learning through entertainment: The effects of Bollywood movies on the job-seeking behavior of South Asian female. International Communication Gazette, 78(3), 267–287. https://doi.org/10.1177/1748048515601577

Shunyao, Y. (2015). Japanese anime and women’s gender-role changing. Faculty of Humanities. https://jyx.jyu.fi/handle/123456789/45695

Wood, W., & Eagly, A. H. (2010). Gender. Handbook of Social Psychology. https://doi.org/10.1002/9780470561119.socpsy001017