BẪY SUY NGHĨ - phần 1

Bẫy suy nghĩ là các hình thức làm méo mó nhận thức, hiện trạng thực tế dẫn đến các cảm xúc, hành vi tiêu cực trong cuộc sống. Nội dung mình lấy từ quyển sách này. Sách rất hay, khuyến khích các bạn tìm đọc.

Một ngày đẹp trời bạn thấy chồng chở 1 cô gái trẻ, đẹp, xinh xắn đi ngoài phố. Bạn sẽ suy nghĩ thế nào về điều này. Các bạn nữ nào mà có "máu ghen" cao sẽ đùng đùng nổi giận kết luận: "Thằng chồng mình hôm nay to gan, dám ngoại tình với con nào đấy". Đây chính là ví dụ điển hình cho bẫy suy nghĩ nhảy đến kết luận. Chúng ta nhảy đến kết luận khi không có thông tin, bằng chứng thuyết phục cho suy nghĩ của bản thân.

Một ví dụ khác, một ngày bạn đến công ty và nhận được tin nhắn của sếp: "Em đến gặp anh càng sớm càng tốt!". Dòng tin nhắn kết thúc với dấu chấm than to đùng ở phía sau. Lúc này bạn sẽ có cảm xúc thế nào? Nhiều người sẽ có cảm giác lo lắng, sợ hãi vì các bạn nghĩ rằng có chuyện gì đó đã xảy ra, bạn đã gây ra lỗi lầm gì đó, sếp kêu lên để la mắng, khiển trách. Bạn có thể đúng nhưng bạn cũng có thể sai. Có thể sếp kêu bạn lên để thưởng "nóng" cho bạn vì dự án kết thúc thành công tốt đẹp. Hoặc là sếp có dự án mới thú vị, muốn mời bạn tham gia dự án. Trường hợp nào cũng có thể đúng. Bạn không thể kết luận cái trường hợp nào là đúng nếu chỉ với 1 dòng tin nhắn ngắn như vậy.

Vậy làm sao chúng ta ứng phó với bẫy này. Lần sau khi bạn kết luận điều gì đó, hãy dừng lại và hỏi bản thân câu hỏi sau: "mình có thông tin, bằng chứng thuyết phục cho suy nghĩ này không. Hay là bản thân chỉ đang đoán mò mà thôi."

Tưởng tượng bạn là người thuyết trình trong 1 cuộc họp. Nhìn xuống khán giả, bạn thấy sếp đang lắng nghe chăm chú, gật đầu tán thành. Một vài đồng nghiệp ghi chép những điều bạn nói, một vài đồng nghiệp đặt câu hỏi tương tác. Nhưng bên cạnh đó, cũng có vài người nhìn đăm chiêu ra ngoài cửa số, một vài người nói chuyện riêng. Theo góc nhìn của bạn, đây là buổi thuyết trình thành công hay thất bại? Nếu bạn là người có tầm nhìn hẹp tiêu cực thì bạn sẽ kết luận nó thất bại vì bạn kết luận dựa trên những điều tiêu cực mà không thấy những điều tích cực.

Tầm nhìn hạn hẹp tiêu cực là bẫy suy nghĩ mà tâm trí bạn chỉ tập trung vào những điều tiêu cực và phớt lờ những điều tích cực. Bạn bị mắc kẹt trong những vấn đề, sai sót hoặc thất bại, và hoàn toàn bỏ lỡ những điều tích cực. Nó giống như việc đeo tấm che mắt, che mất tất cả những điều tốt đẹp, ngay cả khi chúng ở ngay trước mắt bạn. Sự tập trung hạn hẹp này có thể khiến cuộc sống trở nên tồi tệ hơn nhiều so với thực tế, và nó có thể làm cạn kiệt năng lượng, sự tự tin và động lực của bạn.

Vậy giải pháp cho tầm nhìn hẹp tiêu cực là gì? Các bạn dừng lại và đặt các câu hỏi sau: có phải bản thân chỉ đang tập trung vào điều tiêu cực không? Có những chi tiết, thông tin nào mà tôi bỏ qua không? Bức tranh toàn cảnh ở đây là gì? Đối với ví dụ trên, chúng ta đúng là chỉ tập trung vào các đồng nghiệp không chú ý lắng nghe. Các chi tiết, thông tin mà chúng ta bỏ qua là sếp và vào đồng nghiệp lắng nghe chăm chú. Bức tranh toàn cảnh ở đây là 1 bài thuyết trình ổn, tạo được sự cuốn hút cho 1 số người.

Cũng lấy ví dụ trong bẫy tầm nhìn hẹp tiêu cực. Lần này bạn là người có tầm nhìn hẹp tích cực. Bạn sẽ kết luận bài thuyết trình của bạn thành công. Điều này có thể dẫn đến sự khó hiểu đó là bạn nghĩ nhiều người tán thành với bài thuyết trình của mình nhưng đến khi triển khai thực hiện như đã nói thì có nhiều người không làm theo và bạn không hiểu vì sao. Lý do là vì bạn chỉ thấy những người đồng ý với bạn, còn những người không tán thành (thông qua ngôn ngữ hình thể thì bạn lại không thấy).

Để đối phó với bẫy này chúng ta đặt câu hỏi tương tự như trên.có phải bản thân chỉ tập trung vào các điểm tích cực, có những chi tiết, thông tin nào mà chúng ta đã bỏ qua, phớt lờ. Bức tranh toàn cảnh ở đây là gì?

Hãy tưởng tượng bạn có 1 buổi hẹn hò rất thành công với 1 cô gái. Cả 2 nói chuyện cười đùa vui vẻ, hợp ý trong 1 nhà hàng lãng mạn. Tuy nhiên có thời điểm bạn lỡ đánh rắm 1 cái rõ to. Bây giờ bạn nằm trên giường và lẩm bẩm thất vọng “Cô ấy chắc nghĩ mình vô duyên, kém vệ sinh, mình bị mất điểm trầm trọng trong mắt cô ấy, cô ấy sẽ không hẹn hò mình nữa”. Đây chính là bẫy suy nghĩ phóng đại tiêu cực và thu nhỏ tích cực.

Nó phóng đại những khía cạnh tiêu cực của một tình huống trong khi hạ thấp hoặc bác bỏ những khía cạnh tích cực, dẫn đến cái nhìn méo mó và bi quan về thực tế. Đồng thời, nó cũng dẫn đến những cảm xúc tiêu cực và sẽ hủy hoại sự nhiệt tình của bạn đối với những việc bạn làm trong cuộc sống. Làm sao bạn có thể hào hứng với công việc, mối quan hệ, sở thích mới của mình, nếu như tất cả những gì bạn tập trung vào là những điềm xui và vấn đề có thể xảy ra?

Mọi người cũng không thích làm việc với những người lúc nào cũng dự báo về sự diệt vong và u ám. Tâm trạng tiêu cực không chỉ khó chịu mà còn làm chậm sự sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề, cho cả người trải qua chúng và các thành viên trong nhóm. Mọi người có xu hướng suy nghĩ kém rõ ràng, kém linh hoạt và kém hiệu quả hơn khi họ tức giận hoặc buồn bã.

Giải pháp cho bẫy này là chúng ta cần hướng tới sự cân bằng. Hỏi bản thân có điều gì đó tốt đã xảy ra? Tôi đã làm tốt chuyện gì? Chủ động tìm ra điều tốt đẹp trong tình huống. Trong ví dụ trên: bạn đã có 1 buổi hẹn hò tốt đẹp, 2 người đã trò chuyện vui vẻ và hòa hợp.

Bạn đang yêu say đắm 1 chàng trai nào đó. Suốt ngày bạn nói về điểm tốt đẹp, tuyệt với của người này “anh ấy nói chuyện ngọt ngào, ga lăng, lịch lãm, anh ấy hát hay, cao ráo, đẹp trai”. Mọi người xung quanh bảo với bạn anh ấy là người thích kiểm soát và đa tình. Bạn phớt lờ mọi người: “thì đã sao, tôi thích người gia trưởng, kiểm soát. Anh ấy sẽ thay đổi vì tôi, anh ấy sẽ chỉ yêu mình tôi thôi”. Một thời gian sau khi cưới nhau, bạn cảm thấy bức bối, khó chịu vì sự kiểm soát của người đó. Đi đâu, làm gì, với ai cũng phải thông báo. Bạn liên tục buồn, ghen vì sự đa tình của người này. Dù đã có vợ nhưng vẫn qua lại với những cô gái khác. Bạn muốn thoát khỏi mối quan hệ này nhưng đã quá muộn.

Đây là ví dụ điển hình cho bẫy suy nghĩ phóng đại tích cực và thu nhỏ tiêu cực. Nó là một cái bẫy suy nghĩ khi một người phóng đại những khía cạnh tích cực của một tình huống, trong khi hạ thấp hoặc bỏ qua những khía cạnh tiêu cực. Điều này dẫn đến sự lạc quan không thực tế, làm sai lệch phán đoán và trì hoãn những hành động quan trọng. Bạn không đối mặt với sự tiêu cực và giải quyết nó, thay vào đó bạn để nó lớn dần lên cho đến 1 ngày nó vượt quá khả năng giải quyết của bạn.

Một ví dụ khác đó là việc hút thuốc. Bạn chắc cũng đã từng khuyên vài người hãy bỏ hút thuốc, vì nó phí tiền mà còn hại cho sức khỏe nhưng họ không nghe. Họ bảo là hút thuốc giúp thư giãn, giảm căng thẳng. Họ bảo họ sẽ không bị gì cả, người thân họ hút thuốc quá trời mà có sao đâu. Những người này phóng đại ưu điểm của hút thuốc là giúp thư giãn, mang lại cảm giác dễ chịu và phớt lờ những điều tai hại mà hút thuốc mang lại, họ chối bỏ nó. Hiện tại sức khỏe của họ vẫn bình thường nhưng về lâu dài, họ có thể sẽ mắc các bệnh liên quan về phổi do hút thuốc gây ra. Lúc đó thì mọi thứ đã quá muộn.

Vậy chúng ta cần làm gì để tránh bẫy này. Các bạn cần đặt câu hỏi: có vấn đề nào mà mình bỏ qua không? Có những điểm tiêu cực nào mà mình phớt lờ tầm quan trọng của nó không? Có điều gì không diễn ra tốt đẹp cho dù bức tranh toàn cảnh khá là ổn không? Trong ví dụ yêu đương, bạn đã bỏ lờ các điểm xấu như thích kiểm soát và đa tình. Bạn phớt lờ và xem thường tầm quan trọng của nó. Mặc dù bức tranh toàn cảnh là bạn khá hạnh phúc nhưng những điểm xấu của người đó là thứ bạn cần xem xét.

Khi đọc đến đây nhiều bạn sẽ cảm thấy rối vì 2 bẫy mình vừa trình bày khá giống nhau. Thật ra nó có 1 điểm khác nhau.

Tầm nhìn hẹp: bạn chỉ nhìn thấy điều tích cực hoặc tiêu cực. Một cách "kì diệu" bạn không thấy những thông tin khác.

Phóng đại và thu nhỏ: bạn thấy hết mọi thông tin tiêu cực và tích cực nhưng bạn lại vặn vẹo, bóp méo cách nhìn của bạn đối với thông tin đó.