BẠO ĐỘNG LOS ANGELES - BẢN GIAO HƯỞNG THIÊN THẦN SA NGÃ

Một tuần thứ 2 của tháng 6 đã trôi qua, rất nhiều diễn biến sự kiện bất ngờ trên toàn cầu. Nhưthường lệ tôi sẽ làm bài bình luận phân tích từ góc nhìn cá nhân một số sự kiện nổi bật trên thếgiới tuần vừa qua.

Tâm điểm thời sự thế giới tuần vừa qua bàn tán nhiều nhất là nước Mỹ khi cuộc bạo động củangười tại Thành phố Los Angeles (LA), tiểu bang California chống lại các biện pháp bắt giữ di dânlậu của cơ quan thực thi di trú Mỹ ( ICE). Chúng ta hãy nhìn lại chuỗi sự kiện này nguyên nhân từđâu ? Đằng sau sự kiện này là gì ? Nước Mỹ có phải đang rất loạn ?

Tôi xin đưa ra các bình luận quan điểm cá nhân cũng như những suy đoán theo tiêu chí với lăngkính khách quan. Có thể bài viết khá dài nhưng tôi mong muốn cung cấp các tin tức quan điểm từcơ sở nên mong bạn đọc bỏ qua.

Sơ lược về hệ thốngTrước hết chúng ta hãy tìm hiểu tóm tắt sơ lược về cơ cấu chính trị Hoa Kỳ cũng như tiểu bang California mục đích tôi trình bày những điều cơ bản để bạn nắm và giải thích lý do tại saoCalifornia trở thành tâm điểm của cuộc bạo loạn. Nếu các bạn quan tâm về chính trị Hoa Kỳ, các bạn sẽ biết nước Mỹ gồm hệ thống cơ chế Liên Bang và Tiểu Bang. 3 nhánh của hệ thống đó làLập pháp ( Quốc Hội), Hành Pháp ( chính phủ), Tư Pháp ( tòa án).

Về hệ thống liên bang : Đứng đầu cơ quan hành pháp của chính quyền liên bang là tổng thốngđồng thời là tổng tư lệnh quân đội Hoa Kỳ. Đứng đầu cơ quan lập pháp là Quốc Hội Hoa Kỳ với lưỡng viện: Thượng viện với 100 ghế thượng nghị sĩ với nhiệm kỳ mỗi 6 năm vai trò chính củanhững vị này là phê chuẩn dự thảo luật từ hạ viện, các vấn đề phê chuẩn nhân sự nội các của chínhphủ, các vấn đề mang tính quốc gia và quốc tế liên quan đến Mỹ. Ví dụ điển hình như hồi đầu nhiệm kì các ứng cử viên bộ trưởng các bộ của ông Trump đề cử đều bị các thượng sĩ chất vấn soi xét kỹ lưỡng.

Hạ viện với 435 ghế dân biểu (tên gọi khác ở VN gọi là hạ nghị sĩ) với nhiệm kỳ mỗi 2 năm vaitrò hạ viện là nơi các dân biểu (hạ nghị sĩ) đề xuất giới thiệu bàn thảo các dự thảo dư luật, các chính sách tài khóa, ngân sách quốc gia (một cách gọi vui hạ viện chính là cơ quan nắm giữ túitiền của nước Mỹ). Điển hình như các dự thảo luật về ngân sách big beautiful bill vừa qua gây tranh cãi khi được hạ viện thông qua.

Về cách phân chia 100 ghế thượng viện: chia đều mỗi bang sẽ có 2 ghế thượng nghị sĩ bất kể tiểu bang nhỏ hay lớn (nước Mỹ có 50 bang). Đối với hạ viện: tùy theo dân số mỗi tiểu bang mà các địa hạt ( county) của từng tiểu bang bầu số dân biểu (hạ nghị sĩ) đại diện.

Vậy như các bạn đã biết, nước Mỹ có 2 đảng phái chính trị lớn Đảng Cộng Hòa đường lối bảo thủđề cao chủ nghĩa dân tộc lợi ích quốc gia bảo vệ biên giới trọng tâm thúc đẩy kinh tế nội địa; đảng Dân Chủ - đường lối cấp tiến: bình đẳng xã hội, DEI, nhập cư, an sinh xã hội, xu hướng kinh tếtoàn cầu hóa. Nếu đảng nào nắm giữ nhiều số lượng dân biểu (hạ nghị sĩ) chiếm ưu thế biểu quyếtcác dự luật ủng hộ đường lối của đảng đó nhờ vào số ghế đảng đó nắm giữ.

Tiếp đó là hệ thống tư pháp: Đứng đầu là tòa án hiến pháp hay còn gọi là tối cao pháp viện nơi có quyền phán quyết cao nhất bên dưới là các hệ thống tòa án liên bang. Tư pháp đóng vai trò bảo vệ quyền lợi của mỗi cá nhân là công dân Hoa Kỳ bất kể người đó ở vị thế nào. Ví dụ điển hình làcác cá nhân cũng có thể kiện chính quyền của Hoa Kỳ.

Tương tự tại tiểu bang cũng có hệ thống lập pháp (nghị viện tiểu bang), hành pháp (thống đốctiểu bang), tư pháp (tòa án tiểu bang). Hoạt động cũng tương tự mô hình của hệ thống Liên bang chỉ khác ở chỗ giới hạn trong tiểu bang.

Như vậy đối với những bang lớn thì sẽ có số lượng ghế tại hạ viện và California là bang lớn thứ 3 diện tích ở Mỹ sau Alaska và Texas nhưng số dân định cư tại California lại đông hơn. Việc các dân biểu (hạ nghị sĩ) giành chiến thắng tại các bang lớn sẽ góp phần chiếm ưu thế trong tổng số ghế hạ viện. California hiện tại được mệnh danh là “pháo đài xanh” (màu xanh đại diện cho đảng dân chủ). Vì đây là đang là một bang cấp tiến với chính sách an sinh xã hội rất tốt cho người dân tiểubang khi mà thống đốc đương nhiệm tiểu bang này là Gaven Newsom, một người của đảng dân chủ. Trước đó Califonia từng là một bang bảo thủ nhất là từ thời chiến tranh lạnh tuy nhiên kể từnhững năm 1990, dưới thời tổng thống Clinton người của đảng Dân Chủ với chính sách “toàn cầu hóa” thúc đẩy các hiệp ước thương mại quốc tế với các đối tác nhiều quốc gia khác với tiêu chícùng nhau có lợi để Mỹ càng có nhiều hàng hóa tiêu dùng giá rẻ hơn khi công xưởng loại hàngnày được đặt ở các nước có nguồn lao động dồi dào và giá rẻ.

Các hàng hóa sản xuất từ Trung Quốc hầu hết đều cập các cảng ở bờ Tây nước Mỹ và California hưởng lợi từ chính sách thương mại đó. California trước 1990s là một bang thiên về sản xuất nông nghiệp nhưng kể từ 1990s với chính sách toàn cầu hóa cùng với bùng nổ ngành công nghệ cao bang này thành một bang về Thương mại dịch vụ. Các công ty công nghệ đặt bản doanh chủ yếutại bờ tây một phần như kể ở trên thuận lợi cho việc nhập khẩu linh kiện hàng hóa cũng như các chính sách ưu đãi cơ cấu nền kinh tế dưới thời Clinton cho các bang bờ tây. Nguồn nhân lực nước Mỹ ngày càng tri thức họ không làm những công việc như sản xuất đơn thuần, trong trọt nôngnghiệp, Trong khi đó nhu cầu tiêu dùng nước Mỹ càng cào đòi hỏi các giải pháp về lao động giárẻ từ nguồn nhập cư.

Chính sách nới lỏng biên giới cho phép người dân nhập cư từ các nước Trung Mỹ như Mexico, Nam Mỹ Brazil, Venezuela, Argentina ngày càng nhiều khi nền kinh tế nước này càng suy yếu khủng hoảng bất ổn. Những di dân này đã di dân vào Mỹ từ những năm 1990s, họ sinh sống ở đâytạo thành các cộng đồng người latinh lớn mạnh. Một trong những tiểu bang họ chọn là các bang giáp biên giới Mexico cửa ngõ để vào nước Mỹ, nên tỷ lệ di dân đến những bang California, Texas, Arizona rất nhiều.

Trong Hiến pháp Hoa Kỳ, tu chính số 5 và 14 đảm bảo quyền được xét xử cũng như quyền ngườiđến Mỹ cư trú bất kể họ là các công dân nước nào khi đặt chân đến Mỹ không bị trục xuất hoặcgiam giữ họ. Như vậy khi muốn bắt giữ một người nhập cư (dù bất hợp pháp) phải được đem ra tòa án xét xử đúng theo nền tư pháp Hoa Kỳ, việc trục xuất phải do phán quyết của tòa án. Vậytrong thời gian này, những người di dân sẽ nộp đơn xin tị nạn tại nước Mỹ với lý do khách quannếu phù hợp sẽ được tòa án chấp nhận cho tạm trú tại Mỹ. Sau một thời gian, họ có thể xin thẻ xanh, cũng như thi quốc tịch nếu đủ các tiêu chí. Tận dụng quá trình họ sống thời gian chờ xét xửcũng như thẻ xanh, chính quyền các tiểu bang có thể tận dụng họ vào các nguồn lực công việc laođộng phổ thông như nông nghiệp, thợ xây dựng, nhân viên thời vụ, … Họ lao động để nuôi sốngbản thân và đóng thuế cho tiểu bang họ sinh sống.

Mọi việc diễn ra đến khi tổng thống Trump thắng cử nhiệm kỳ đầu với tiêu chí “Make America Great Again” trong đó đặt trọng tâm chống lại làn sóng nhập cư vì chính sách nhập cư đương thời, ông cho rằng di dân trái phép cướp đi công ăn việc làm của người Mỹ ( công dân có quốc tịch). Năm 2020, ông Trump thất cử, chính quyền tổng thống Biden ( người đảng dân chủ) quay lại chính sách cấp tiến trong đó có chính sách mở cửa biên giới. Từ đó số lượng di dân từ các nước Nam Mỹ, Trung Mỹ tràn vào rất nhiều.

Bên cạnh việc cung cấp nguồn lao động phổ thông dồi dào thì số lượng di dân này cũng tràn vào nhiều tội phạm băng đảng gây bất ổn xã hội. Đến 2024, khi Trump tái tranh cử và đắc cử, cũng như lưỡng viện quốc hội đảng cộng hòa đều chiếm đa số, đó là ông Trump thực hiện chính sáchbảo vệ biên giới dở dang của mình bằng cách dùng cơ quan thực thi di trú ICE ( hay còn gọi là lựclượng cảnh sát di trú) bắt giữ và trục xuất người di dân không có giấy tờ ra khỏi nước Mỹ. Và chính vụ việc Chính quyền Tổng thống Trump đang bị các chánh án kiện vì quan ngại “ lạm quyền” không thông qua xét xử của tòa mà thẳng tay trục xuất di dân bất hợp pháp là vi hiến (vi phạm hiến pháp).

Chúng ta hãy đi phân tích vào câu chuyện chính sau khi đưa ra một số điểm cơ sở về hệ thốngnước Mỹ. Cuộc bạo loạn ở Los Angeles county (gồm 6 thành phố, trong đó thành phố Los Angeles lớn nhất county đồng thời lớn nhất bang California, một bang cấp tiến, ủng hộ quyền tự do con người bất kể là người nhập cư di dân hợp pháp hay bất hợp pháp, là nơi có an sinh xã hội cao nhất trong các bang của Hoa Kỳ (các bạn có thể tìm hiểu thêm) và là tiểu bang có GDP lớn thứ 4 trên thế giới cũng là nơi mà người nhập cư ở rất đông đặc biệt là người gốc Latinh từ Mexico. Với mục tiêu giữ lời hứa của ông Trump, trong tháng 5 vừa qua ông đã yêu cầu bộ nội an đẩymạnh việc bắt giữ và trục xuất di dân lậu. Đứng đầu cơ quan thực thi di trú, Tom Homan được sự tư vấn của cố vấn an ninh quốc gia Stephen Miller đưa ra một kế hoạch đầy táo bạo là đến những cộng đồng người Latinh sinh sống và bắt giữ hàng loạt ở những địa điểm như cánh đồng, nhà xưởng, tiệm kinh doanh dịch vụ các tiểu thương nơi mà được cho là người di dân bất hợp pháp thườnglàm chỉ cần không có giấy tờ là bắt giữ. Việc tổng công phá gây nên làn sóng bất mãn trong ngườidân những công đồng đó đặc biệt là những cộng đồng người latinh cho rằng chính quyền Trumpvi phạm quyền tư do cá nhân của họ. Trước đó, ICE phải làm theo quy trình kiểm tra giấy tờ, không tự ý bắt giữ nhưng làm vậy rất lâu và mất thời gian so với các cuộc đột kích trấn áp bất ngờ.

Sự phẫn nộ của cộng đồng người Latinh ngày càng lan rộng đặc biệt cộng đồng Mexico tại Mỹ,họ quyết định thực hiện quyền của họ tại nước Mỹ là biểu tình (Hiến pháp Mỹ cho phép). Ban đầu chỉ là cuộc biểu tình ở những thành phố lớn như Los Angeles nhanh chóng những người biểu tình quá khích đập phá các cơ sở cộng cộng như phương tiện giao thông, công trình công cộng. Chính vì lý do đó, ông Trump người đứng đầu chính quyền Liên bang đã huy động lực lượng vệ binhquốc gia vào Los Angeles city (tiểu bang California) bất chấp được yêu cầu từ thống đốc Newsom người đứng đầu hành pháp tiểu bang California như cách diễn giải thống đốc Cali ông Newsomcho rằng Trump vi hiến khi can thiệp việc nội bộ của tiểu bang.

Xét Đạo luật Chống nổi loạn (Insurrection Act) cho phép chính quyền liên bang triển khai quân đội ở tiểu bang nếu tổng thống (người đứng đầu chính quyền liên bang, tổng tư lệnh quân đội) đánh giá tình trạng khẩn cấp tại tiểu bang xảy ra các tình huống nổi loạn nghiêm trọng (chẳng hạn người biểu tình hành vi tổ chức đập phá các tài sản công của chính phủ tại LA city) như vậy là hành động đe dọa an ninh quốc gia mà không cần yêu cầu từ thống đốc tiểu bang. Đó lý tòa án Liên Bang bác đơn kiện của chính quyền tiểu bang California đối với chính quyền Liên Bang của Trump trong vụ việc này.

Vậy hãy nhìn một cách khách quan, cuộc biểu tình đã vượt mức thành một cuộc bạo động có tổ chức, những người tham gia bạo động đã tấn công vào cảnh sát LA cũng như đập phá tài sản của công, họ cũng trang bị mặt nạ chống độc để tránh lựu đạn khói từ cảnh sát chống bạo động. Vụ việc diễn ra song song với chuyện Elon Musk công kích ông Trump về dự luật “ big beautiful bill”; ông Musk cũng đe dọa sẽ lập ra một đảng phái mới chống lại đảng Cộng Hòa bảo thủ đang tuânphục chính sách ông Trump nhằm giành ghế ở hạ viện.Với một người nắm về truyền thông đặc biệt là mạng xã hội X mà người Mỹ ưa dùng thì việc pháttán thông tin định hướng dư luận cũng như một cuộc biểu tình là một điều không thể không có khả năng? Vụ việc ai là người để lại dấu ấn, theo cá nhân tôi, chính là ông Trump vì đây là ít lần mà có một vị tổng thống Mỹ dùng Insurrection Act đối với một bang không cần thông qua yêu cầu của người đứng đầu bang đó. Theo giới phân tích chính trị tại Mỹ, thống đốc California Garven Newsom đang lên kế hoạch tranh cử chức tổng thống Mỹ cho nhiệm kỳ 2028, vốn là một người dân chủ cấp tiến thống đốc bang Cali đang là đối trọng của ông Trump kể từ nhiệm kỳ 1 của ông. Cuối năm 2024, Garven Newsom từng tuyên bố bảo vệ thành trì dân chủ trước những chính sách bảo thủ khi Trump tái đắc cử nhiệm kỳ 2. Gần đây nhất vụ cháy rừng tại California, ông Trump đã yêu cầu can thiệp chỉnh sửa các chính sách bảo vệ môi trường chẳng hạn đơn cử như đưa nước từ thượng nguồn về vùng nam California bất kể bảo tồn loài cá trích của bang California được ông Newsome phê duyệt.

Chúng ta thấy một cuộc đối đầu giữa Trump và Newsom, giữa chính quyền Liên Bang và Tiểu Bang, giữa đường lối bảo thủ và cấp tiến. Chính vì lẽ đó, cuộc bạo động là mà đánh giá cá nhân tôi là thời cơ Tổng thống Trump thể hiện quyền lực trước Newsom. Không chỉ vệ binh quốc gia,ông còn điều động cả quân đội (thủy quân lục chiến) là quân nhân chuyên nghiệp vào 1 tiểu bang phe đảng dân chủ. Xét về hành xử thông lệ những người đảng dân chủ lên án vì họ coi đó là hànhđộng lộng quyền của ông Trump. Nhưng xét về lý lẽ ông Trump hoàn toàn có lý do để làm vậy nếu cuộc bạo động không được chính quyền tiểu bang xử lý kịp thời và nguy cơ lan rộng. Không ngoài khả năng nhân cơ hội này để Tổng thống Trump phá vỡ thành trì mang tính biểu tượng của đảng dân chủ và một cú đánh “khẽ” vào Elon Musk, người từng sống ở California và từng ủng hộ đảng dân chủ đang muốn đối đầu với ông Trump, nhắc nhở Elon Musk ai là người có quyền lựcthực sự. Elon Musk cũng đã có hành động xoa dịu với ông Trump sau chuỗi sự việc trên. Và ta thấy đây là một điều trùng hợp ngẫu nhiên?

Cách làm của ông Trump phá các thông lệ thông thường mà các đời tổng thống trước từng làm đặcbiệt vào hệ thống pháp luật của Hoa Kỳ, vốn được thế giới tôn vinh là vững chắc. Nhưng giờ đây Quốc hội đã không còn vị thế áp đặt lên cơ quan hành pháp, lên tổng thống cũng như hệ thống tưpháp liên tục bị chính quyền Trump “thách thức” xem vượt qua lằn ranh luật lệ sẽ như thế nào. Hàng loạt vụ kiện từ đảng dân chủ, chính quyền tiểu bang tới chính quyền Trump nhưng có đượccái không cơ bản thì ông Trump gần như “lách” qua các khe hỡ của luật lệ. Đảng Dân chủ lo ngại họ sẽ dần mất đi tiếng nói của mình trước quốc hội cũng như các di sản luật lệ mà đảng dân chủ sáng kiến đang bị thách thức. Có phần cơ quan hành pháp đang lấn sang nhánh tư pháp và lập pháp. Dù thế nào đó chỉ là một góc nhìn từ phe đối lập, trong khi đó hiến pháp Mỹ là cao nhất, với vai trò là một tổng thống người đứng đầu của cơ quan hành pháp thì vượt qua hiến pháp là điềurất khó. Nếu tổng thống Trump muốn mình trở là một tổng thống vĩ đại của Hoa Kỳ thì một mặt ông sẽ tuân thủ những điều quan trọng và cơ bản trong hiến pháp mặt khác ông sẽ nâng tầm ảnhhưởng của mình lên thông qua các vấn đề đối nội và đối ngoại một cách làm táo bạo và đột phá. Chúng ta hãy chờ những diễn biến tiếp theo.

Khi mà vụ cãi cọ giữa Elon Musk và Trump, vụ bạo động LA city chưa xong, cả thế giới đang tập trung theo dõi thì ông Trump đã tuyên bố đạt được thỏa thuận thương mại với Trung Quốc nhưcách tôi đã phân tích bài trước về vụ việc tranh cãi Elon Musk khi đặt ra giả thuyết vụ việc đóđược đẩy lên để vụ thuế quan tạm yên ắng. Và giờ đây khi thuế quan giữa Mỹ- Trung đã có kếtquả, Israel đã tiến hành đánh phủ đầu Iran một cách bất ngờ vào 13/6/2025. Tôi sẽ theo dõi và phân tích về xung đột vừa xảy ra này trong kì tới. Đây là quan điểm cá nhân tôi về sự kiện bạođộng tại LA.

Còn các bạn có những quan điểm thế nào về vụ việc này? Mong được các bạn đóng góp.