Anatomy of a Fall - Một vụ án mà sự thật không được coi trọng

Không chỉ là kịch bản xuất sắc với tiết tấu phức tạp nhưng vẫn giữ được sự gây cấn, Anatomy of a Fall còn xuất sắc bởi việc khéo léo lột bỏ từng lớp để lộ các mặt của một cuộc hôn nhân, những định kiến của xã hội và của chính chúng ta - những người xem phim. Gần như tôn thờ chủ nghĩa "show not tell", từng cú máy và phân cảnh ngỡ như vô tình đều đang nói điều gì đó. Phần nhạc phim được tiết chế chỉ với hai bản không lời, nhưng dồn dập, vang dội, mô tả được mọi sự từ đau khổ tới hoài nghi, từ hằn học đến bình lặng.

Tất cả hoà quyện để đưa bộ phim trở thành một bản giao hưởng giữa kịch bản, lời thoại, diễn xuất, âm nhạc và bối cảnh. Và với mình, Anatomy of a Fall còn đặc biệt hơn ở một điều: sức mạnh trigger người xem, khiến họ mở ra vô ngàn suy tưởng về đời sống ngay sau khi tắt màn hình.

Chỉ trong 7 phút đầu ngắn ngủi, bộ phim của đạo diễn Justine Triet nhanh chóng đưa cái chết bí ẩn của Samuel hiện ra - một nhà văn đang chật vật khẳng định bản thân, nằm bất động dưới chân ngôi nhà chưa hoàn thiện trên một đồi tuyết vắng lặng tại vùng Alps nước Pháp.

Và rồi bộ phim tiếp diễn, nhưng không phải để giải đáp bí ẩn về cái chết kỳ lạ của Samuel, mà để hỏi bạn một câu lặp đi lặp lại: bạn có thể tin một con người đến đâu?

Không mào đầu, không giới thiệu - bộ phim mở ra bằng những cú máy thô, ít sắp đặt, âm thanh từ nhiều bối cảnh đan xen như dắt người xem thẳng vào đời sống thật của một gia đình bình thường. Cú pan máy chuyển động tự nhiên đó, cùng hình ảnh tĩnh được dựng bất tuyến tính, tạo cảm giác như đang xem một bộ phim tài liệu hơn là điện ảnh hư cấu, khiến người xem không quan sát, họ bước thẳng vào khung cảnh của gia đình Samuel.

Âm nhạc trong Anatomy of a Fall được tiết chế đến tối giản: chỉ hai bản, không lời, lặp đi lặp lại - nhưng mỗi lần vang lên là một lần khắc hoạ nhân vật đầy sức gợi. Bản PIMP của 50 Cent dồn dập ầm ĩ là tiếng nói của Samuel, của sự hỗn loạn bên trong một người đàn ông chưa bao giờ thực sự cất tiếng trong phim. Bản độc tấu piano Suite Española thay Daniel thể hiện cảm xúc hoang mang, và khi nhịp điệu bản nhạc thay đổi cũng là khi nội tâm cậu chuyển dịch.

Nhưng chi tiết đắt giá nhất, theo mình, là cảnh Sandra ngồi xem video giảng dạy cũ của chồng - nhưng video đã tắt tiếng. Phân cảnh này xuất hiện ngay sau khi cô vừa thông báo cho luật sư Vincent về việc Samuel có thể đã cố tự tử bằng thuốc sáu tháng trước đó. Sandra không mở tiếng. Cô nhìn chồng giảng bài, rồi cười, trước cả khi video đến khoảnh khắc Samuel cười.

Đây là điều bộ phim không giải thích. Liệu cô đang nhớ thương chồng, cố không để nỗi buồn lan sang con trai? Hay đang hồi tưởng lại một tình huống phục vụ cho phiên toà? Các nhà làm phim để ngỏ, và chính khoảng trống đó mới là nơi bộ phim thực sự sống…

Ngay từ đầu, luật sư Vincent đã nói thẳng với Sandra: phiên toà sắp tới không phải về sự thật, mà là về sự phán xét của xã hội, của truyền thông và dân chúng. Và đúng vậy, xuyên suốt gần hai tiếng rưỡi, cuộc điều tra không được thiết kế để truy tìm sự thật. Cảnh sát cố tình tăng âm lượng khi diễn lại tình huống trao đổi của hai vợ chồng. Công tố viên bới móc xu hướng tính dục và chuyện ngoại tình đã cũ. Sandra bị giới hạn phải dùng tiếng Pháp - ngôn ngữ cô không giỏi - để trả lời chất vấn dưới sự giám sát của toà án.

Nguyên tắc suy đoán vô tội dường như không tồn tại. Phía hành pháp nghiễm nhiên chĩa mọi mũi nhọn về phía kẻ ngoại tộc người Đức không giỏi tiếng Pháp, trong khi Sandra và các luật sư phải gánh một nghĩa vụ không phải của mình: nghĩa vụ chứng minh bản thân vô tội.

Giữa phiên toà, một file ghi âm từ máy tính của Samuel bất ngờ được công bố. Đây là lần đầu tiên nhân vật Samuel thực sự cất giọng của chính mình, sau những lần chỉ hiện diện qua mô phỏng và lời kể lại. Thế nhưng đoạn ghi âm không đầu không cuối đó lại chỉ mở ra thêm chỗ cho mọi thuyết âm mưu: những điều xấu xí trong hôn nhân dần hiện ra: chuyện hy sinh sau tai nạn của Daniel, gánh nặng tài chính, đánh cắp ý tưởng viết sách. Rồi đến bài toán phát triển sự nghiệp riêng bên cạnh vai trò làm vợ chồng, làm cha mẹ. Cuộc cãi vã leo thang đến điểm mà cả hai buông những lời thậm tệ nhất, không phải vì thù hận, mà vì bị chọc vào chỗ đau và bản năng tự vệ dẫn lối.

Từ đây, định kiến trở thành nhân vật thật sự của phim. Thẩm phán, giới truyền thông, công chúng, và chính khán giả, phải đối mặt với câu hỏi: mình đang phán xét dựa trên bằng chứng, hay dựa trên điều mình muốn tin?

Và giữa tất cả sự hỗn loạn đó, Daniel - đứa trẻ khiếm thị - phải tự "nhìn thấu" sự thật cho chính mình bằng ký ức và cảm xúc về cha mẹ, thay cho đôi mắt đã mờ.

Được xây dựng với hình tượng độc lập, sâu sắc và có phần xa cách, Sandra dễ dàng bị phán xét - bởi là kẻ ngoại đạo, bởi thành công hơn chồng, bởi không bộc lộ cảm xúc theo cách người ta mong đợi. Thế nhưng đối mặt với sự truy xét của công tố viên hay đánh giá méo mó của bác sĩ tâm thần, cô không cố "tỏ ra vô tội".

Lối diễn xuất đó đẩy Sandra vào vùng xám, bất phân giữa người phụ nữ lạnh lùng sát hại chồng và người phụ nữ có nội lực chỉ đang là nạn nhân trong một vụ án bất thường. Lần hiếm hoi Sandra bật khóc, khi nỗi xúc động ập đến sau những phiên xét xử, cô vẫn nhanh chóng trấn áp bản thân, không để cảm xúc trở thành màn trình diễn trước luật sư của mình.

Lối diễn ấn tượng này mang lại cảm giác rất khác với Amy Dunne trong Gone Girl - nhân vật luôn hành xử có tính toán, bởi cô biết mình đang bị nhìn và muốn diễn cho người nhìn. Sandra thì ngược lại: cô phản ứng, không biểu diễn. Đây chính là điểm đối lập làm nên sự khác biệt mà Anatomy of a Fall tạo ra so với những bộ phim toà án thông thường, và cũng là điều khiến Sandra Hüller nhận về hàng loạt đề cử và giải thưởng danh giá, từ Oscar, Quả cầu vàng đến BAFTA và Giải César.

Đến cuối phim, dẫu thẩm phán đã đưa ra phán quyết, đạo diễn và biên kịch vẫn cài cắm đủ nhiều yếu tố đa chiều để người xem trở thành thẩm phán cuối cùng. Bạn có thể lập luận từ bằng chứng, hoặc bạn có thể lập luận từ một định kiến nào đó mà chính mình không nhận ra. Anatomy of a Fall không cho bạn sự thanh thản của một kết cục rõ ràng. Nó cho bạn thứ khó chịu hơn: câu hỏi về cách não mình muốn tin.

Và có lẽ câu nói của Sandra với Vincent sau phán quyết là kết luận thật nhất mà bộ phim đưa ra, nhưng không phải về tội lỗi hay vô tội, mà về việc "thắng" trong một cuộc chiến không bao giờ đơn giản như thế: