Ad hominem - Nghệ thuật công kích hay lỗi sai lập luận?

Khoảng 30% các tranh luận trên nền tảng Reddit xuất hiện ít nhất 1 câu ad hominem ( Theo đại học Stanford, 2017)

Nếu xét về đề tài chính trị, tỉ số này còn có thể lên đến 42%

Vậy, vì đâu...nên nỗi?

Ad hominem xuất hiện khi người tranh luận trốn tránh việc phản biện trực tiếp các lý lẽ bằng cách đánh lạc hướng sự chú ý sang những đặc điểm cá nhân, hoàn cảnh, động cơ hoặc các yếu tố không liên quan của đối phương.

Thay vì chỉ ra lỗ hổng trong lập luận, họ đơn giản tấn công vào "nhân cách" người đưa ra ý kiến.

Lỗi lập luận này đặc biệt nguy hiểm vì nó xé toạc cả nền tảng của một cuộc tranh luận lành mạnh. Nó tập trung vào người đưa ra ý tưởng, không phải ý tưởng.

"Anh ta là kẻ dối trá xảo quyệt, làm sao tin được lời anh ta nói?"

"Bạn này mới tốt nghiệp cấp 3, lý luận chắc cũng chẳng ra gì"

Những câu nói trơ trẽn này là ví dụ điển hình cho lỗi lập luận ad hominem, khi trắng trợn phủ định đi lý lẽ của đối phương bằng cách lăng mạ, xúc phạm đến nhân phẩm của người tranh luận.

Ad hominem có rất nhiều hình thức và cực kỳ đa dạng trong hình thức ngụy biện, tuy nhiên chỉ có một mục đích duy nhất : lột trần đạo đức để bảo vệ cái tôi.

Một trong số các hình thức phổ biến của nó là :

Phủ nhận dựa trên hoàn cảnh: "Cô ấy sống trong tòa lâu đài ngà, làm sao hiểu được nỗi đau của người nghèo?" - Lập luận bị bác bỏ không phải vì nó sai, mà vì hoàn cảnh của người đưa ra nó.

Từ chối do động cơ giả định : "Anh ta ủng hộ chính sách này chỉ vì nó nhét đầy túi tiền của công ty anh ta." - Phản đối ý kiến dựa trên giả định về động cơ của người nói.

Và còn rất nhiều loại công kích cá nhân khác mà có thể "tẩm độc" lý luận.

Trong văn hóa Việt Nam, với truyền thống trân trọng "thể diện" và quan hệ cá nhân, ad hominem mang những sắc thái đặc biệt.

Người Việt thường né tránh đối đầu trực diện hầu hết do những lo sợ về rạn nứt quan hệ, và một văn hóa "trọng hình thức" đã ăn sâu vào nhận thức nhưng đôi khi lại dùng những mũi tên ngầm nhắm vào cá nhân thay vì tranh luận về ý tưởng.

Một số hình thức thường thấy :

Dùng câu hỏi mang tính ám chỉ: "Anh nói vậy, nhưng gia đình anh có ai làm trong ngành này đâu mà hiểu?" - Thay vì phản bác trực tiếp ý kiến, người nói đặt câu hỏi về nền tảng kinh nghiệm, nhằm hạ thấp giá trị quan điểm của đối phương.

Viện cớ dẫn tuổi tác và kinh nghiệm: "Cháu còn trẻ người non dạ, chuyện này rối ren lắm, để người lớn quyết định." - Lập luận bị bác bỏ không phải vì nó thiếu chính xác mà vì người đưa ra lập luận được cho là "thiếu kinh nghiệm sống".

Việc có xu hướng thể hiện thái độ hung hăng một cách thụ động ( passive agressive ) và sự tiện dụng của ad hominem như một bàn đạp để mũi tên "tẩm độc" này tiếp tục "lây nhiễm" đến tư tưởng hùng biện của văn hóa Á Đông.

Khi xét về ngữ nghĩa của một câu nói, hay từ ngữ nào đó. Nó có thể bị nhầm lẫn thành ad hominem, trong khi thực chất lập luận đó vẫn mang tính khách quan và được xem là "hợp lý". Vậy, ngoại lệ của ad hominem là gì?

Khi đánh giá độ tin cậy : Khi tranh luận liên quan đến việc đánh giá chứng cứ, việc xem xét độ tin cậy, chuyên môn và uy tín của người cung cấp thông tin là hợp lý. Ví dụ: "Ông A không phải là bác sĩ và không có nghiên cứu y khoa nào, nên lời khuyên y tế của ông ấy cần được xem xét cẩn thận" - đây không phải ad hominem mà là đánh giá hợp lý về nguồn.

Đánh giá năng lực khi thích hợp: Trong một số tình huống, việc đánh giá năng lực của người nói là phù hợp. Ví dụ: "Mặc dù quan điểm của anh về chính sách kinh tế đáng tôn trọng, nhưng anh không có nền tảng kiến thức chuyên môn về kinh tế vĩ mô để đưa ra những dự đoán chi tiết."

Khi bị người khác "chơi xấu" bằng việc sử dụng ad hominem, có một số chiến lược mà chúng ta có thể áp dụng để nhanh chóng đưa cuộc tranh luận về lại quỹ đạo ban đầu của nó

Trước hết, giữ bình tĩnh, và đừng tấn công ngược lại.

Nó chỉ khiến tình hình trầm trọng thêm. Thay vào đó, hãy :

Nhận diện và chỉ ra lỗi lập luận : Nhẹ nhàng chỉ ra rằng đối phương đang tấn công vào cá nhân bạn, không phải vào lập luận:

"Mình nhận thấy chúng mình đang thảo luận về cá nhân mình thay vì về ý tưởng. Có lẽ tụi mình nên quay lại với vấn đề chính."

Luôn giữ cho mình tâm thế "an nhiên" : Hít thở sâu và giữ giọng điệu bình tĩnh, chuyên nghiệp

Kiểm soát cảm xúc và không rơi vào bẫy đáp trả cùng kiểu

Nhớ rằng chỉ "đối thoại", không "đối đầu"

Các cấu trúc câu nên dùng [ tôi cảm thấy / nhận ra / ... ]

"Tôi hiểu bạn cảm thấy [tóm tắt quan điểm của họ]"

"Nhiều người cũng đã từng cảm thấy như vậy"

"Nhưng khi xem xét [dữ liệu/sự kiện], tôi nhận ra rằng [quan điểm dựa trên chứng cứ]"

Ad hominem là một thực trang nguy hiểm có khả năng hủy hoại chất lượng của mọi cuộc thảo luận và tranh luận. Bằng cách nhận diện và tránh xa lỗi lập luận này, chúng ta có thể nâng tầm chất lượng giao tiếp, vun đắp sự tôn trọng lẫn nhau và mở đường cho những cuộc trao đổi ý kiến sâu sắc hơn. Trong một xã hội đang phóng vượt như Việt Nam, khả năng tranh luận dựa trên lý trí sắc bén, không phải trên cảm xúc bồng bột hay thành kiến cá nhân, sẽ là chìa khóa vàng giúp chúng ta tiến bộ vượt bậc cả về tư duy lẫn văn hóa.