ÁP LỰC ĐỒNG TRANG LỨA TRONG THỜI ĐẠI MẠNG XÃ HỘI: KHI SO SÁNH TRỞ THÀNH GÁNH NẶNG VÀ HÀNH TRÌNH XÂY DỰNG GIÁ TRỊ NỘI TẠI

Khoảng thời gian sau bữa tối của bạn như thế nào? Ăn cơm xong tôi quơ lấy cái điện thoại định xem phim, nhưng cái tay lại ấn vào giao diện Facebook. Và đập vào mắt là dòng caption: “Tự thưởng cho bản thân ở tuổi 25” với hình ảnh iphone 17 pro max cam vũ trụ trên tay. Tôi bỗng nảy sinh một ý ghen tị cùng câu tự hỏi “Sao người ta kiếm được nhiều tiền thế mà mình giờ vẫn chưa làm được gì?”

Chúng ta đang sống trong một thời đại phát triển vượt bậc về công nghệ và truyền thông, nơi mà chưa bao giờ con người có thể kết nối với nhau dễ dàng đến thế: chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh và vài cú chạm màn hình, ta có thể nhìn thấy cuộc sống của hàng trăm, thậm chí hàng nghìn người khác. Thế nhưng, đây cũng là thời đại mà con người cảm thấy cô đơn, tự ti và thấp kém hơn bao giờ hết - đặc biệt khi liên tục đối diện với những hình ảnh thành công, giàu có, hạnh phúc được phô bày mỗi ngày trên mạng xã hội.

Không khó để bắt gặp những hình ảnh khoe check-in ở một quốc gia châu Âu, những status về việc kiếm được hàng tỷ đồng từ kinh doanh online, hay những câu chuyện về việc thăng tiến lên vị trí quản lý trước tuổi 25 trên Facebook, Tiktok hay Thread. Và chắc chắn rằng, rất nhiều bạn ở đây khi thấy những điều đó cũng có cảm giác giống tôi hồi sáng nay. Hoặc có thể cảm giác nó còn tồi tệ hơn cái ganh tị và thấp kém đó. 

Liệu bạn có nhận diện được nó? Đó chính là áp lực đồng trang lứa trong bối cảnh hiện nay: Một hiện tượng tâm lý không còn chỉ xuất phát từ bạn bè, những người mà ta tiếp xúc trực tiếp mỗi ngày, mà còn đến từ các “hình mẫu ảo” trên mạng xã hội. 

Trong quá trình trưởng thành, không ít chuyện khiến tôi áp lực đến nỗi cảm thấy mình là gánh nặng của bố mẹ. Suy nghĩ là giá như bố mẹ có đứa con giỏi giang hơn mình thì sẽ đỡ vất vả hơn không ít lần hiện diện trong đầu một đứa trẻ chưa lớn. Đấy là nói giảm nói tránh, chứ thật ra là tôi ước gì mình không được sinh ra. Ấy thế mà cũng có đôi lúc cái hay của áp lực đồng trang lứa lấp ló hiện ra. Mới cách đây 1 tháng bạn tôi đăng ảnh tập gym lên Locket, không phải ngoại lệ của “fomo”, tất nhiên tôi cũng tập đi bộ 30 phút mỗi chiều. Kết quả là duy trì được đến bây giờ, trộm vía là thấy tinh thần phơi phới mà cơ thể cũng bớt phì nhiêu hơn hẳn :)) Đấy, đâu phải lúc nào áp lực đồng trang lứa cũng tiêu cực đâu. Cái quan trọng là mình nhìn nhận nó thế nào.

Áp lực đồng trang lứa là con dao hai lưỡi: có thể trở thành động lực thúc đẩy con người nỗ lực vươn lên, nhưng cũng có thể trở thành rào cản khiến ta kiệt quệ tinh thần, đánh mất bản sắc và đi sai hướng. Chìa khóa không phải là loại bỏ nó, mà là xây dựng một hệ giá trị nội tại vững chắc để chuyển hóa áp lực thành động lực, giúp bạn phát triển theo cách riêng của mình, không phải theo những gì “hình mẫu ảo” trên nền tảng số hay xã hội đang định nghĩa là thành công.

Với các nền tảng mạng xã hội phát triển như hiện nay, không khó để chúng ta bắt gặp những màn “flex đến hơi thở cuối cùng”. Cá nhân tôi xin tự nhận mình là nạn nhân lâu năm, ngày nào cũng hứng trọn những màn flexing không trượt phát nào. Hay như cô bé gần nhà, một người làm sáng tạo nội dung, kể rằng mỗi lần mở mạng xã hội, cô như hẫng lại một nhịp khi thấy bạn bè khoe check-in du lịch hạng sang, người khác khoe nhận lương nghìn đô, còn cô thì vẫn loay hoay với hợp đồng lẻ, với những job freelance qua ngày. Rồi cứ thấy bản thân nhỏ bé, kém cỏi. Tôi tin rằng đây là nỗi khổ chung của rất nhiều người trẻ ngày nay: bị so sánh và tự so sánh.

Tình trạng này không còn xa lạ nữa, mà nó còn phản ánh một thực tế: mạng xã hội đã biến áp lực đồng trang lứa thành một hiện tượng lan rộng và khó kiểm soát hơn bao giờ hết.

Mạng xã hội thật tốt, giúp người ta kết nối với nhau, chia sẻ những khoảnh khắc đáng nhớ. Nhưng cũng chính sân khấu của những khoảnh khắc đó lại đang âm thầm tạo ra một hiệu ứng tâm lý nguy hiểm: chúng ta chỉ thấy phần nổi của tảng băng chìm, không thấy được những khó khăn, thất bại hay áp lực mà người khác phải trải qua để có được thành tích đó. 

Nói đâu xa, kỳ trước tôi mới đạt được danh hiệu sinh viên giỏi, tính sĩ sĩ nên đăng lên story khoe. Bạn bè xung quanh rep story bảo là sao mày giỏi thế, chơi với mày áp lực lắm. Đấy, chúng nó có thấy những hôm tôi vừa khóc vừa làm bài đâu.

Một bài đăng về việc kiếm được 2 tỷ từ kinh doanh trong một năm có thể không kể về những đêm không ngủ, những lần suýt phá sản, hay cả số vốn khổng lồ phía sau. Và một thực tế là thuật toán của các nền tảng mạng xã hội được thiết kế để ưu tiên nội dung gây chú ý, mà thành tích, tiền bạc, sự hào nhoáng luôn là thứ thu hút mạnh nhất, có thể được xem đi xem lại nhiều nhất. Những con số về lương, thu nhập, thành tích hay chức vụ được lặp đi lặp lại đủ nhiều sẽ dần trở thành thước đo ngầm cho giá trị con người. Khi đó, mạng xã hội không chỉ là công cụ kết nối, mà còn là không gian so sánh liên tục, nơi mỗi cá nhân vô thức đặt mình lên bàn cân với người khác.

Bước chân vào đại học, còn chưa kịp được học cách trở nên giỏi giang như nào đã phải đối mặt với một loạt định kiến: Con bé này học trường này sau ra làm lương phải 30 triệu. Có ai từng như tôi thì dơ tay điểm danh cho đỡ cô đơn với.

Chúng ta đang sống trong một xã hội mà thành công thường được đo lường bằng những con số cụ thể: điểm số, mức lương, chức vụ, bằng cấp. Một sinh viên được coi là giỏi khi có GPA trên 3.5, một người trẻ được coi là thành công khi có thu nhập hàng chục triệu trước 30 tuổi, một công việc được coi là đáng mơ ước khi có chức danh quản lý. Những tiêu chuẩn ấy đã vô tình khiến cho sự trưởng thành nội tâm, khả năng tự nhận thức, hay niềm hạnh phúc cá nhân ít được quan tâm hơn. 

Vấn đề không nằm ở việc có những tiêu chuẩn hay không, mà nằm ở chỗ chúng ta đã quên mất rằng giá trị của một con người không thể gói gọn trong những con số đó. Một người có thể không có thu nhập cao nhưng lại đang làm công việc mang lại ý nghĩa sâu sắc cho cộng đồng. Một người có thể không có bằng cấp danh giá nhưng lại có kỹ năng thực hành xuất sắc trong lĩnh vực của họ. Thế nhưng, trong làn sóng so sánh và đánh giá dựa trên những tiêu chí phổ quát, những giá trị cá nhân này dễ dàng bị lu mờ. Hàng xóm chỉ quan tâm đến việc bạn ra trường phải được 30 triệu, chứ không quan tâm bạn cũng đang nỗ lực để thoát ra khỏi cái suy nghĩ “gánh nặng của bố mẹ”.

Và đáng lo ngại hơn là khi bản thân chúng ta cũng vô thức chấp nhận những tiêu chuẩn này. Chúng ta bắt đầu tự đánh giá bản thân qua lăng kính của xã hội, quên đi những ước mơ, đam mê hay giá trị riêng mà mình từng ấp ủ. Kết quả là một thế hệ trẻ đang chạy đua trên một con đường mà họ thậm chí không chắc mình muốn đi.

Bên cạnh các yếu tố xã hội, áp lực đồng trang lứa còn xuất phát từ chính nội tâm mỗi người. Khi một cá nhân chưa có định hướng rõ ràng, chưa hiểu mình muốn gì và phù hợp với điều gì, chúng ta sẽ dễ bị cuốn vào những chuẩn mực bên ngoài. Anh tôi hỏi sau này ra trường làm gì, tôi ngây thơ đáp miễn không tốt nghiệp là được. Và thế là 1 bài ca về “công sức và tiền bạc bố mẹ bỏ ra” được phát hành.

Việc sử dụng mạng xã hội quá nhiều, thiếu chọn lọc mối quan hệ, cũng khiến sự so sánh trở nên thường xuyên. Một sinh viên chưa xác định được mục tiêu nghề nghiệp rất dễ lung lay khi thấy bạn bè liên tục đổi việc, khởi nghiệp, hay đạt được những thành tựu tốt. Một bạn trẻ làm freelancer thấy bạn bè vừa thăng chức, vừa khoe nhà mới. Ngay lập tức, tâm so sánh nổi lên: “Mình kém cỏi quá.” Thế là mạng xã hội đang làm khổ chúng ta à? Không hề, chính chúng ta tự đặt tham muốn được như người khác và chấp vào hình ảnh bản thân, để rồi thấy khổ.Thay vì lắng nghe bản thân, chúng ta lại bắt đầu chạy theo những lựa chọn không thực sự phù hợp.

Khảo sát nhanh với một bộ phận sinh viên thuộc Khu đô thị ĐH Quốc gia TP.HCM, cho thấy đa số các bạn trẻ sử dụng mạng xã hội cho mục đích giải trí nhiều hơn 1 giờ đồng hồ mỗi ngày. Có trường hợp, sinh viên dành tới 5, 6 giờ đồng hồ cho việc "lướt" mạng xã hội. Mỗi tuần tôi đều nhận được thông báo “Thời gian sử dụng trung bình của tuần trước, 10 giờ 35 phút”. May quá khảo sát đó không khảo sát mình, chứ không con số chắc khủng lắm :))

Điều đáng quan tâm là tất cả họ - những người thực hiện khảo sát, đều thừa nhận trong quá trình giải trí đó đôi khi xuất hiện những bài viết khiến bản thân thấy áp lực.

Càng dành nhiều thời gian trên mạng xã hội, càng ít thời gian để tự vấn bản thân, chúng ta càng mất dần khả năng tự định hướng. Thay vì hỏi "Mình muốn gì?", chúng ta lại hỏi "Người khác đang làm gì?". Thay vì phát triển theo tiến độ riêng, chúng ta lại cố gắng bắt kịp một cuộc đua mà không rõ đích đến. Giải pháp không phải là tẩy chay hoàn toàn mạng xã hội, mà là học cách sử dụng nó một cách có chọn lọc và tỉnh táo. 

Có fomo thì fomo như tôi này, đi tập gym chạy bộ có phải khỏe hơn chạy theo dấu chân người khác không.

Áp lực đồng trang lứa không phải lúc nào cũng rõ ràng ngay từ đầu. Nó len lỏi vào cuộc sống qua những biểu hiện tâm lý như: cảm giác lo lắng kéo dài khi thấy bạn bè đạt được thành tích, tự ti về những gì mình đang có, sợ hãi bị bỏ lại phía sau, hay liên tục tự hỏi "Tại sao mình không giỏi như họ?".

Về mặt hành vi, bạn có thể nhận thấy mình bắt đầu so sánh thành tích, thu nhập, lối sống một cách thường xuyên. Có những sinh viên, vì thấy bạn bè vừa học vừa làm và tự chủ tài chính, đã cố gắng làm theo. Kết quả là bị rơi vào trạng thái quá tải: học tập sa sút, công việc không hiệu quả, sức khỏe tinh thần suy giảm.

Khi áp lực đồng trang lứa không được giải tỏa, nó sẽ dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Về sức khỏe tinh thần, nhiều bạn trẻ rơi vào tình trạng lo âu kéo dài, mất ngủ, và thậm chí là burn-out, hay là đòi biến mất giống tôi. Họ cảm thấy kiệt sức không chỉ về thể chất mà còn về tinh thần, mất đi niềm vui trong những việc mình đang làm.

Áp lực cũng khiến nhiều người đưa ra những quyết định sai lầm về nghề nghiệp và học tập. Ngày xưa suýt chút nữa tôi chọn học Quản trị kinh doanh đấy, thời đó hot lắm, may mà rẽ sang truyền thông kịp. Ngành này giờ có nhiều đất diễn lắm.

Cuối cùng, quan hệ xã hội cũng bị ảnh hưởng tiêu cực. Thay vì vui mừng cho thành công của bạn bè, nhiều người bắt đầu cảm thấy ghen tị và cạnh tranh không lành mạnh. Tình bạn trở nên căng thẳng, mối quan hệ trở nên bề ngoài khi mọi người chỉ muốn thể hiện mặt tốt nhất của mình mà không dám chia sẻ những khó khăn thật sự. Trả lời thật đi, bạn có từng ganh tị với bạn bè rồi hơi hơi ghét nó chưa?

Tuy nhiên, liệu áp lực đồng trang lứa có luôn là điểm tiêu cực hay không? Nếu được nhìn nhận đúng cách, áp lực đồng trang lứa có thể trở thành động lực để con người học hỏi, rèn luyện kỷ luật, hình thành thói quen tốt và không ngừng hoàn thiện bản thân. Việc thấy người khác nỗ lực có thể truyền cảm hứng để ta nghiêm túc hơn với cuộc sống của mình. Tôi vẫn đang duy trì thói quen đi bộ buổi chiều, còn duy trì được đến bao lâu thì chưa biết nữa. Hy vọng là không đến nỗi bỏ cuộc. Hay không khó để bắt gặp một nhóm bạn rủ nhau ra cafe học tập để đạt danh hiệu cao. 

Áp lực đồng trang lứa, nếu được chuyển hóa đúng cách, có thể giúp ta nhận ra giới hạn của bản thân và thúc đẩy ta vượt qua nó. Nhưng nếu nhìn nhận sai, nó sẽ trở thành gánh nặng khiến ta kiệt sức.

Tất nhiên là có chứ, nhiều lắm. Nhưng dưới đây là tổng hợp những phương pháp mà bản thân tôi đã áp dụng và cảm thấy có hiệu quả, mọi người cùng tham khảo nhé:

Điều đầu tiên và quan trọng nhất là cho phép bản thân được tạm dừng. Đừng vội kết luận rằng thế này khác gì bỏ cuộc. Không phải bỏ cuộc, không phải nghỉ ngơi dài hạn, đây chính là những khoảng thời gian ngắn để bạn thoát khỏi guồng quay của cuộc đua và nhìn lại chính mình. Suốt 3 năm đầu đại học, vòng đời của 1 ngày của tôi là đi đến trường và về trọ, khoảng thời gian còn lại là dành cho Facebook, Tiktok. Thậm chí bước chân khỏi phòng cũng thấy lười. Rồi tôi nghĩ thời đại học cứ trôi qua thế này thì phí quá. Và rồi xách balo lên và đi. Địa điểm đầu tiên là quán cafe cách trọ 2km, sau là đi chơi ở nhà bạn, rồi đi ngoại tỉnh. Bạn cứ thử đi, tinh thần sẽ được buff cao chót vót luôn. Việc giảm thời gian sử dụng mạng xã hội cho phép bản thân nghỉ ngơi tinh thần, giúp ta thoát khỏi vòng xoáy so sánh liên tục. 

Những khoảnh khắc này không phải là lãng phí thời gian. Chúng là những khoảng trống cần thiết để tâm trí bạn được nghỉ ngơi, để cảm xúc tiêu cực được giải tỏa, và để bạn có thể nhìn lại cuộc đời mình với một góc nhìn bình tĩnh hơn.

Chắc hẳn các bạn đều đã từng nghe đến câu nói: “Nếu bạn bắt một con cá leo cây, nó sẽ suốt đời nghĩ mình là kẻ ngốc." Câu nói này nhắc nhở chúng ta rằng mỗi người có những điểm mạnh và giá trị riêng, không thể dùng cùng một thước đo cho tất cả mọi người. Ngày xưa tôi được giải văn học sinh giỏi cấp huyện, xong bố bảo giỏi văn chỉ để cãi nhau giỏi thôi, giỏi toán mới là giỏi thật sự, như thằng A kia kìa. Ngày ấy tự ái cao nên vứt luôn cái bằng khen môn văn đi và lao vào học toán. Kết quả á, làm gì có kết quả, hành trình tìm kiếm con số bị bỏ cuộc vào ngày thứ 2 rồi.

Thay vì chỉ nhìn vào những gì người khác đang làm, hãy dành thời gian để hiểu sâu về bản thân. Người Nhật có triết lý Ikigai được hiểu là “lý do để sống”. Khi biết mình sống vì điều gì, ta không còn bị lung lay bởi thành công của người khác. Ta có thể tự hỏi: điều gì khiến tôi hạnh phúc, điều gì tôi làm tốt, điều gì xã hội cần, điều gì tôi có thể kiếm sống từ nó. Khi trả lời được bốn câu hỏi này, peer pressure sẽ giảm đi đáng kể.

Triết học cũng là một cách để nhìn cuộc đời từ góc độ rộng hơn. Đừng nghĩ triết học là một cái gì đấy rất đáng sợ. Bạn hãy thử một lần tìm hiểu về nó, đọc về chủ nghĩa khắc kỷ, bạn học được cách chấp nhận những gì không thay đổi được và tập trung năng lượng vào những gì bạn kiểm soát được, giúp ta bình tĩnh trước áp lực; hay triết học phương Đông giúp ta sống chậm và cân bằng. Khi tư duy sâu hơn, áp lực đồng trang lứa sẽ không còn là cái gì quá khủng khiếp nữa.

Môi trường sống cũng là một yếu tố cực kỳ quan trọng. Con cá cần môi trường nước để phát triển. Cây cần môi trường ánh sáng để quang hợp. Và chúng ta cũng cần có những hành động cụ thể thay đổi cách sống để quản lý hiệu quả áp lực đồng trang lứa. Điều đầu tiên là kiểm soát việc sử dụng mạng xã hội. Thử thách bản thân tắt thông báo của các ứng dụng mạng xã hội, hoặc quy định chỉ kiểm tra chúng vào những thời điểm nhất định trong ngày. Thay vì dành hàng giờ lướt Facebook hay Instagram, hãy tìm những hoạt động giúp bạn kết nối với thực tại. Tham gia một lớp học nấu ăn, nơi bạn tập trung vào việc tạo ra món ăn ngon chứ không phải chụp ảnh để đăng lên mạng. Việc dọn nhà hay nấu ăn relax lắm, nó lại buff tinh thần gấp 10 lần khi đi kèm thêm 1 bản nhạc remix. Bạn cứ thử đi rồi sẽ thấy có lúc tôi chỉ định dọn nhà 1 xíu để xả stress mà thành ra dọn cả ngày không biết mệt luôn.

Đi leo núi, tham gia workshop làm gốm; đi du lịch một mình; tham gia các câu lạc bộ hoạt động cộng đồng đều là những hoạt động bổ ích. Trải nghiệm giúp ta hiểu mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu, thích gì, ghét gì. Khi hiểu bản thân, ta sẽ ít so sánh hơn.

Tập thể dục đều đặn, cái mà mọi người nghĩ là cải thiện vấn để thể chất, lại có thể giúp tinh thần ổn định hơn. Khi tập luyện, cơ thể tiết ra endorphin, hormone hạnh phúc tự nhiên, giúp bạn giảm căng thẳng và lo âu. Hơn nữa, việc đặt và đạt được những mục tiêu thể dục nhỏ như chạy được 5km liên tục, hay giữ được tư thế plank trong 2 phút sẽ cho bạn cảm giác thành tựu thực sự, không cần phải so sánh với ai.

Cuối cùng, hãy chọn lọc môi trường giao tiếp. Kết bạn với những người có tư duy tích cực, thay vì những người liên tục khoe khoang hay tạo ra không khí cạnh tranh không lành mạnh. Học cách chia sẻ cảm xúc với người tin cậy khi bạn cảm thấy áp lực là một cách giải tỏa stress cực kỳ tốt. Bây giờ tôi mà chớm nói áp lực hay buồn bã là bạn bè tôi mắng ngay, nào là “cái gì rồi cũng ổn”, nào là “mày phải tích cực lên, tao bị xe tông vẫn cười đây, còn mạng thì lo cái gì”...

Áp lực đồng trang lứa là điều không thể tránh khỏi trong xã hội hiện đại, đặc biệt khi mạng xã hội và văn hóa thành tích ngày càng chi phối mạnh mẽ đời sống con người. Điều cần làm không phải là tiêu diệt nó, mà phải đối diện với nó một cách thông minh. Vấn đề không nằm ở việc người khác có thành công hay không, mà nằm ở việc chúng ta có đủ vững vàng để không để những thành công đó định nghĩa giá trị bản thân mình hay không. 

Cuộc đời không phải cuộc đua. Mỗi người có một tốc độ, một hành trình và một đích đến khác nhau. Tổng thống Nga - Vladimir Putin làm tổng thống khi 48 tuổi, nhưng nhiệm kỳ tổng thống Donald Trump lại bắt đầu khi ông 72 tuổi. Điều quan trọng không phải là ta đi nhanh hay chậm, mà là ta đi đúng hướng. Và điều cũng quan trọng không kém là đọc đến đây rồi thì cùng bắt tay thực hành ngay nhé. Thành công không có một công thức chung, và hạnh phúc không thể đo đếm bằng những con số hay sự công nhận của người khác. Hãy sống chân thực với chính mình, và đó sẽ là thành công lớn nhất mà bạn có thể đạt được.

Cảm ơn tất cả vì đã đọc đến tận dòng này ạ!