AI – Công Tôn Sách Thời Đại Số

Trong các bộ phim về Bao Công, người ta không chỉ nhớ đến những màn xử án công tâm hay tiếng trống báo oán, mà còn nhớ đến hình ảnh quen thuộc: Bao Công quay sang hỏi Công Tôn Sách.

Vị quân sư ấy không chỉ thông tuệ sách vở mà còn sắc sảo trong phân tích tình huống – một người mà nếu không được hỏi đúng, thì bao nhiêu tri thức cũng chỉ nằm im trên giá.

Ngày nay, đứng trước kho tri thức mang tên AI, tôi nhận ra mình (và có lẽ nhiều người khác) đang nắm giữ vai trò “Bao Thanh Thiên” hiện đại. Có trong tay một Công Tôn Sách công nghệ, nhưng không phải lúc nào cũng biết nên hỏi gì, và hỏi như thế nào.

Công Tôn tiên sinh là người uyên bác khó ai sánh bằng, nhưng ông không hành động nếu không được hỏi. Ông không chủ động can thiệp, không phán xét thay Bao Công. Ông chỉ phân tích, lý giải, đặt ra khả năng và để lại quyết định cho người cầm cân nảy mực.

AI ngày nay cũng vậy. Nó có thể truy cập hàng tỷ dữ liệu, viết lại thơ Đường bằng giọng Tân kỳ, phân tích thị trường chứng khoán, hay dự đoán xu hướng di truyền học. Nhưng tất cả những gì nó có thể làm đều phụ thuộc vào người dùng khơi gợi.

Nếu người dùng chỉ hỏi “AI là gì?” AI sẽ đáp một cách khái quát. Nhưng nếu hỏi: “AI ảnh hưởng thế nào đến độ tin cậy của tin tức trong thời đại deepfake?” thì AI mới thực sự được dịp trổ tài.

Bao Công không phải là người biết hết mọi thứ. Nhưng ông giỏi ở chỗ biết tìm đúng người, hỏi đúng câu, và lắng nghe đủ lâu để thấy bản chất sự việc.

Bao nhiêu vụ án rối ren được tháo nút thắt chỉ nhờ một câu hỏi đúng trọng tâm.

Người dùng AI cũng nên như thế. AI không thay ta suy nghĩ, nó chỉ giúp ta mở rộng khả năng suy nghĩ. Một người dùng tốt không phải là người “ra lệnh cho AI” mà là người biết dẫn dắt, đặt vấn đề, gợi mở các hướng đi rồi kết nối lại thành tri thức có ích.

Công Tôn Sách không bao giờ lan man, ông chỉ đáp khi được hỏi đúng. Nếu Bao Công hỏi sai, ông cũng không thể đưa ra giải pháp trọn vẹn.

Tương tự, AI sẽ chỉ đưa ra câu trả lời tốt nếu đầu vào (tức câu hỏi) có chất lượng.

Tôi từng thử nghiệm với AI bằng nhiều cấp độ câu hỏi. Khi hỏi:

“AI có thể giúp giáo dục không?” câu trả lời sẽ chung chung, liệt kê vài lợi ích.

Nhưng khi tôi hỏi: “AI có thể phân tích hành vi học tập để điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp với từng học sinh không?” câu trả lời trở nên sắc bén, nhiều ví dụ cụ thể, có cả đề xuất mô hình ứng dụng thực tế.

Vậy nên, muốn AI trở nên “thông minh” hơn, người dùng phải đóng vai người đặt câu hỏi thông minh trước.

Câu hỏi hay không chỉ khai thác được tri thức từ AI, mà còn phản chiếu chính tư duy của người hỏi.

Chúng ta không cần biết hết mọi thứ: chỉ cần biết đặt câu hỏi đủ sâu, đủ rõ.

Một Bao Công giỏi không phải vì ông không bao giờ sai, mà vì ông luôn biết cách tìm đúng người và hỏi đúng chuyện. Trong thời đại công nghệ, chúng ta có thể không phải lập trình viên, không là chuyên gia AI, nhưng chúng ta có thể là người dùng biết đặt câu hỏi.

AI không thể thay thế tư duy của con người, nhưng có thể giúp tư duy đó trở nên sắc bén hơn nếu chúng ta biết cách khơi gợi nó.

Như Bao Công có thể xử án nhờ biết tận dụng Công Tôn Sách và Triển Chiêu, thì người dùng AI ngày nay cũng có thể “xét xử” đúng những vấn đề phức tạp của thời đại miễn là họ biết tìm tòi học hỏi.

Thời nay, mỗi người đang có một vị quân sư đại tài bên mình. Và để dụng họ đúng cách, bản thân ta phải là vị tướng, ông vua có óc phán xét sắc sảo. Bằng không, có khi ta tự biến bản thân thành binh tôm binh tép chỉ biết gật đầu khom lưng theo chỉ dẫn được đưa ra.

Bài sau, tôi sẽ bàn mở rộng từ giáo dục cá nhân hóa đến nghệ thuật sáng tạo. Mong loạt bài này giúp bạn đọc nắm rõ hơn về AI. Vì chỉ khi thấu hiểu, ta mới hết băn khoăn, chủ động làm chủ trước làn sóng công nghệ.

Tạc Từ Từ