4 điều cần biết để trở thành chuyên gia

Bài viết này được mình dịch và bổ sung nội dung từ một video có tên là “The 4 things it takes to be an expert” của Veritasium (link).

Chắc các bạn đã khá quen thuộc với quy tắc 10000 giờ nổi tiếng rồi đúng không? Được phổ biến bởi Malcolm Gladwell, quy tắc này cho rằng để trở thành một chuyên gia trong lĩnh vực nào đó thì ta phải luyện tập nó ít nhất 10000 giờ. Nhưng liệu như thế đã đủ?

Có 4 quy tắc cần thiết khác để trở thành chuyên gia, đó là:

Kiện tướng cờ vua chơi hơn ngàn trận trước khi trở thành cao thủ. Nhà vật lý học giải hàng ngàn vấn đề vật lý trước khi trở thành chuyên gia. Và điểm chung của họ là đều nhận được phản hồi. Sau mỗi trận cờ vua thì cờ thủ sẽ thua hoặc thắng, nhà vật lý cũng hoặc giải được vấn đề, hoặc mắc kẹt. Họ liên tục thử và sai, và nhận được phản hồi để sửa chữa lỗi lầm của mình.

Trong một số lĩnh vực khác, có những người cũng dành rất nhiều thời gian với chuyên môn của mình, nhưng vì không nhận được phản hồi liên tục, nên họ không thể thành chuyên gia. Ví dụ, trong một thí nghiệm, nhà khoa học chính trị Philip Tetlock đã chọn ra 284 người kiếm sống nhờ đưa ra lời khuyên về xu hướng chính trị và nền kinh tế. Những người này bao gồm nhà báo, chuyên gia chính sách đối ngoại, nhà kinh tế học,… Trong hai thập kỷ, ông hỏi dự đoán của những người này về các sự kiện như bong bóng dotcom, chiến dịch bầu cử của George Bush, Apathai,… Và kết quả là… họ dự đoán khá tệ. Những người này (đa số họ đều có bằng thạc sĩ trở lên), đoán còn tệ hơn so với việc ngẫu nhiên đưa ra kết quả.

Điều này được lý giải là bởi những sự kiện này đa số là sự kiện chỉ diễn ra một lần. Họ không có cơ hội thử và sai, và họ không nhận được phản hồi. Điều này khiến dù họ đã dành nhiều năm nghiên cứu về lĩnh vực này, họ dự đoán cũng không khá hơn người thường là bao.

Để trở thành chuyên gia, ta phải luyện tập trong một môi trường theo các luật lệ thông thường, có thể đoán được. Ví dụ, một con bạc cũng có nỗ lực lặp đi lặp lại, và cũng nhận được kết quả thắng hoặc thua sau mỗi lần chơi. Nhưng rõ ràng họ không phải là một chuyên gia.

Bởi lẽ, môi trường bài bạc hoàn toàn không theo bất kỳ luật lệ nào (ít nhất không phải dạng luật lệ họ có thể dự đoán được). Và phần đa kết quả họ nhận được hoàn toàn nhờ vào may mắn. Chính vì vậy, dù nhận được phản hồi thì họ cũng không học được gì từ sai lầm của mình. Để trở thành chuyên gia thì ta phải luyện tập trong một môi trường hợp lệ, có xu hướng cụ thể để ta có thể rút kinh nghiệm từ những lần trải nghiệm.

Trong video đưa ra một ví dụ so sánh giữa bác sĩ gây mê và bác sĩ chẩn đoán hình ảnh. Bác sĩ gây mê thường sẽ ngồi cạnh bệnh nhân và nhận được phản hồi ngay lập tức về tình trạng của họ. Điều này khiến họ dễ nhận ra các xu hướng lặp đi lặp lại, từ đó phát triển kĩ năng của mình. Ngược lại, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh phải mất rất lâu mới biết được kết quả của mình đúng hay sai. Vì nhận được phản hồi chậm (nếu có), họ cũng khó để nhận biết các xu hướng lặp đi lặp lại trong công việc của mình. Có lẽ vì thế, tỉ lệ số lần họ đoán đúng bệnh ung thư vú từ ảnh X-ray chỉ khoảng 70%.

Một ví dụ khác được đưa ra là về những người tuyển dụng trường đại học hay trong các tập đoàn. Họ không nhận được phản hồi ngay lập tức về quyết định của họ. Phải mất rất lâu họ mới biết được lựa chọn ứng viên của mình là đúng hay sai. Thế nên có những người dù tuyển dụng lâu năm nhưng vẫn mắc những sai lầm lớn. Tỷ phú Jack Ma của Alibaba từng bị từ chối 30 lần khi đi xin việc. Thế nên bạn cứ yên tâm là dù cho mình có bị từ chối quá nhiều thì cũng chưa chắc là do bản thân bất tài.

Thông thường ta sẽ mất không nhiều thời gian để có thể tự động hóa một hành động nào đó. Ví dụ khi mới đầu lái xe, ta sẽ mất khá nhiều công sức trong việc điều khiển và định hướng. Nhưng sau đó khi đã quen rồi thì mọi thứ gần như được tự động hóa, và nếu không đổi sang những địa hình mới như đồi núi hay đất cát, ta sẽ chẳng bao giờ có thể cải thiện kỹ năng của mình.

Để trở thành chuyên gia, ta phải liên tục cải thiện những điều mình chưa tốt. Một người chơi guitar trong 25 năm cũng không thể thành chuyên gia nếu họ chỉ chơi đúng một bài hát. Họ phải thử nhiều bài hát với nhiều giai điệu, tiết tấu khác nhau thì mới nâng cấp được kỹ năng của mình. Ta phải luyện tập có định hướng (practice deliberately), đừng đâm đầu làm những thứ khiến ta thấy thoải mái. Phải liên tục luyện tập những kĩ năng mình chưa thuần thục chứ không chỉ dừng lại ở một hành động mình giỏi.

Đây cũng là lý do mentor và huấn luyện viên rất có giá trị, vì họ có thể nhận ra điểm bạn còn yếu và giao bài tập để cải thiện nó.

Khi kết hợp 4 yếu tố đã nêu với 10000 giờ luyện tập miệt mài, khả năng của con người là không giới hạn.

Vì thời lượng bài viết có hạn nên mình chỉ dịch sơ lược một số ý chính trong video, nếu bạn biết tiếng Anh thì bạn vẫn nên xem video để có được cái nhìn đầy đủ hơn.